Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:54:07.917110+00:00

Изге Яҙма: І Йылъяҙма

Изге Яҙма: І Йылъяҙма

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. І Йылъяҙма

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

І Йылъяҙма

І Йылъяҙма

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

Инеш һүҙ

Йылъяҙмалар. Беренсе китап

Йылъяҙмалар китаптары нигеҙҙә Батшалар китаптарында теркәлгән ваҡиғаларҙы ҡабатлай, әммә башҡасараҡ бәйән итә. Бәлки, уларҙы Ғөзәйер һәм Нөхәмияһ китаптарын төҙөгән кеше яҙғандыр.

1–9-сы бүлектәрҙә Исраил халҡының шәжәрәләре бирелгән (беҙҙең эраға тиклем V быуатҡаса). Был шәжәрәләр халыҡтың Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенән ҡайтҡан ваҡытын да үҙ эсенә алған һәм уларҙа Йәһүҙә, Бинйәмин һәм Леви ырыуҙарына айырыуса ҙур иғтибар бүленгән.

10–21-се бүлектәр Шаул батша вафат булған мәлдән алып Дауыттың батшалыҡ итеү осорондағы ҡайһы бер мөһим ваҡиғаларҙы барлай. Дауыт батша – беренсе китаптың төп шәхесе. Йәрүсәлимде ул исраилдар Раббыға маҡтау яуҙырған изге ҡалаға әйләндергән. Һәм был китап, Батшалар китаптарынан айырмалы, Дауыттың етешһеҙлектәрен һәм хаталарын телгә алмай тиерлек.

22–29-сы бүлектәр Дауыттың ҡорамды төҙөүгә әҙерлеген һүрәтләй, левиҙәр менән ҡаһиндарға айырым иғтибар бирелә – авторҙың улар араһынан булыуы ихтимал. Ҡорам бинаһы Сөләймән тарафынан төҙөлгән булһа ла, автор был төҙөлөш ниәтенең нәҡ Дауыттыҡы булғанлығына баҫым яһай. Был китапта ҡайһы бер исемдәрҙәге һуҙынҡы хәрефтәр башҡа китаптарҙағы менән сағыштырғанда икенсе төрлө – был уларҙың башҡа традицияға нигеҙләнгән булыуы менән бәйле.

1

Әҙәм нәҫеле

(Баш 5:1-32; 10:1-32; 11:10-26)

1^1•Әҙәм, Шеҫ, Әнош, 2Ҡынан, Маһалалил, Йәрәд, 3Ханох, Меҫушелах, Ләмәх 4һәм Нух.

Нух нәҫеле шәжәрәһе

Нухтың улдары: Шем, Хам, Йәфәҫ. 5Йәфәҫтең улдары: Ғүмәр, Магог, Мадай, Яуан, Тувал, Мәшәх һәм Тирас. 6Ғүмәрҙең улдары: Ашкеназ, Дифаҫ һәм Тогарма. 7Яуандың улдары: Әлиша, Таршиш, шулай уҡ киттиҙәр һәм роданиҙар.

8Хамдың улдары: Куш, Мисраим, Пут һәм Ҡәнғән.
9Куштың улдары: Сева, Хауила, Савта, Рағма һәм Савтеха. Рағманың улдары: Шева менән Дедан. 10Куштың Нимрүд исемле улы була, ул ер йөҙөндә иң беренсе батыр була. 11Мисраим луди, ғанами, леһави, нафтухи, 12паҫруси, каслухи (уларҙан пелештиҙәр тарала) һәм кафториҙарҙың тәүбабаһы була. 13Ҡәнғәндең улдары: баш балаһы Сидон, Хит, 14шулай уҡ унан йевусиҙәр, әмөриҙәр, гиргашиҙәр, 15хиууиҙәр, ғарҡиҙар, синиҙәр, 16аруадиҙар, семариҙар һәм хамаҫиҙар тарала.

17Шемдың улдары: Ғелам, Ашшур, Арпахшад, Луд, Арам, Ғус, Хул, Ғәҫәр һәм Мәшәх. 18Арпахшад – Шелахтың, Шелах – Ғевәрҙең атаһы. 19Ғевәрҙең ике улы тыуа: береһенең исеме – Пәләг, сөнки тап шул ваҡытта ерҙәр бүленгән була, икенсеһенеке – Йоҡтан. 20Йоҡтан – Алмодад, Шәләф, Хасармавеҫ, Ярах, 21Һадорам, Узал, Диҡла, 22Ғевал, Авимаил, Шева, 23Офир, Хауила һәм Йовавтың тәүатаһы була. Былар барыһы ла – Йоҡтандан таралған нәҫелдәр.

24Шемдың нәҫеле: Арпахшад, Шелах, 25Ғевәр, Пәләг, Реғу, 26Серуг, Нахор, Терах, 27Ибрам, йәғни Ибраһим.+

Ибраһим нәҫеле

(Баш 25:1-4, 12-16)

28•Ибраһимдың улдары: Исхаҡ һәм Исмәғил+. 29Бына уларҙың нәҫел шәжәрәһе. Исмәғилдең улдары – баш балаһы Невайоҫ, артабанғылары – Ҡыдар, Адбеил, Мивсам, 30Мишмағ, Дума, Масса, Хадад, Тема, 31Йетур, Нафиш һәм Ҡыдма. Былар – Исмәғилдең улдары.

32Ибраһимдың Ҡытура исемле йәриәһе Зимран, Йоҡшан, Медан, Мидйән, Йишбаҡ, Шуах исемле улдар табып бирә. Йоҡшандың улдары: Шева менән Дедан. 33Мидйәндең улдары: Ғефа, Ғефәр, Ханох, Авидағ һәм Әлдаға. Улар барыһы ла Ҡытураның нәҫелдәре була.

34Ибраһим Исхаҡтың атаһы була. Исхаҡтың улдары: Ғаяз менән Исраил.+

Ғаяз нәҫеле

(Баш 36:10-14)

35Ғаяздың улдары: Әлифаз, Реғуил, Йеғуш, Яғлам һәм Ҡорах. 36Әлифаздың улдары: Теман, Омар, Сефи, Ғағтам, Ҡыназ, Тимнағ, Ғәмәлек. 37Реғуилдың улдары: Нахаҫ, Зерах, Шамма һәм Мизза.

Сеғир нәҫеле

(Баш 36:20-28)

38•Сеғирҙең улдары: Лотан, Шовал, Сивғон, Ғана, Дишон, Эсәр һәм Дишан. 39Лотандың улдары: Хори менән Һомам. Лотандың һеңлеһе – Тимнағ. 40Шовалдың улдары: Ғалъян, Манахаҫ, Ғевал, Шефи һәм Онам. Сивғон улдары: Айяһ менән Ғана. 41Ғананың улы: Дишон. Дишондың улдары: Хамран, Әшбан, Иҫран һәм Керан. 42Эсәрҙең улдары: Билһан, Зағауан һәм Яғаҡан. Дишандың улдары: Ғус менән Аран.

Эдом батшалары

(Баш 36:31-43)

43•Былар – исраилдарҙа батшалар барлыҡҡа килгәнгә тиклем Эдомда хакимлыҡ иткән батшалар:

Беғор улы Белағ. Уның ҡалаһы Динһава тип атала. 44Белағ донъя ҡуйғас, Босранан Зерахтың улы Йовав тәхеткә ултыра+. 45Йовав мәрхүм булғас, Теман иленән Хушам батша була+. 46Хушам вафат булғандан һуң, Моав тигеҙлегендә мидйәндәрҙе тар-мар иткән Бедад улы Һадад батшалыҡ итә, уның ҡалаһы Ғауиҫ тип атала. 47Һадад үлгәс, уның урынына Масреҡанан Самла батша була. 48Самла үлгәс, уның урынына йылға буйындағы Реховоҫтан Шаул батша була. 49Шаул үлгәс, уның урынына тәхеткә Ғахбор улы Бәғел-Ханан ултыра. 50Бәғел-Ханан үлгәс, уның урынына тәхеткә Һадад ултыра. Уның ҡалаһы Пағи, ҡатынының исеме – Меһетавел. Меһетавел – Матредтың ҡыҙы, Мезаһавтың ейәнсәре була. 51Һадад мәрхүм булғас, Эдомдың тармаҡтары өҫтөнән башлыҡтар хакимлыҡ итә. Эдомдың тармаҡтары: Тимнағ, Ғалуа, Йеҫеҫ,+
52Оһоливама, Эла, Пинон, 53Ҡыназ, Теман, Мивсар, 54Магдиил, Ғирам.

2

Исраилдың улдары

(Баш 35:22-26)

2^1Исраилдың улдары: Рәүвән, Шимғон, Леви, Йәһүҙә, Исасхар, Зевулун,+
2Дан, Йософ, Бинйәмин, Нафтали, Ғад һәм Ашер.

Йәһүҙә нәҫеле

(Баш 38:1-30; Рут 4:18-22)

3Йәһүҙәнең улдары: Ғер, Онан һәм Шела. Был өсәү ҡәнғәни Шуағтың ҡыҙынан донъяға килә. Йәһүҙәнең баш балаһы Ғер Раббы хуш күрмәгән ғәмәлдәр ҡыла, шуға күрә Раббы уның йәнен ала+. 4Йәһүҙәнән килене Тамар Пәрәс менән Зерахты таба. Йәһүҙәнең бөтәһе биш улы була+.

5Пәрәстең улдары: Хесрон һәм Хамул+.

6Зерахтың улдары бишәү: Зимри, Эҫан, Һеман, Калкол һәм Дарағ+.

7Кармиҙың улы Ғахар, харам ҡылынырға тейешле әйберҙәрҙең бер нисәһен алып, Исраилға ҡаза килтергән кеше+. 8Эҫан – Ғазаръяһтың атаһы.

9•Йерахмеил, Рам һәм Калев – Хесрондың улдары.

10Рам – Ғамминадавтың, Ғамминадав Йәһүҙә ырыуы башлығы Нахшондың атаһы була+. 11Нахшондан – Салма, Салманан Боғаз донъяға килә. 12Боғаздан – Ғовед, Ғоведтан Ишай тыуа. 13Ишайҙың баш балаһы – Әлиав, икенсе улы – Авинадав, өсөнсөһө – Шимға,+
14дүртенсеһе – Неҫанил, бишенсеһе – Раддай, 15алтынсыһы – Осем, етенсеһе Дауыт була. 16Уларҙың Серуяһ менән Авигаил исемле ҡыҙ туғандары ла була. Серуяһтың Авишай, Йоав һәм Ғасаһил исемле өс улы тыуа+. 17Авигаил Исмәғил ҡәүеменән Йәҫәр тигән кешегә тормошҡа сыға һәм уларҙың Ғамаса тигән улы тыуа+.

18Хесрон улы Калевтың ҡатыны Ғазуванан Йериғот тигән ҡыҙы тыуа. Ә Йериғоттың улдары Йешәр, Шовав һәм Ардон. 19Ғазува мәрхүм булғас, Калев Әфраҫҡа өйләнә. Әфраҫ уға Хурҙы табып бирә. 20Хурҙан – Ури, Уриҙан Бесалил тыуа+.

21Һуңыраҡ алтмыш йәшлек Хесрон Ғилғәдтең атаһы Махирҙың ҡыҙына өйләнә. Был ҡатыны уға Сегувты табып бирә+. 22Сегувтан Яир тыуа. Яирҙың Ғилғәд ерендә егерме өс ҡалаһы була+. 23Әммә гешуриҙар менән арамиҙар Яир ауылдарын, шулай уҡ Ҡынаҫты, уның тирәһендәге ауылдарҙы – барлығы алтмыш ҡаланы тартып ала. Был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың барыһы ла Ғилғәдтең атаһы Махирҙың нәҫелдәре була+.

24Хесрон Калев-Әфраҫа ҡалаһында донъя ҡуя, шунан һуң ҡатыны Авия Ашхурҙы таба. Был Ашхур Теҡоғаның атаһы була+.

25Хесрондың баш балаһы Йерахмеилдың улдары: баш балаһы Рам, унан – Буна, Өрән, Осем һәм Ахияһ+. 26Йерахмеилдың Ғатара исемле икенсе ҡатыны ла була, Ғатаранан Онам донъяға килә.

27Йерахмеилдың баш балаһы Рамдың улдары: Мағас, Ямин һәм Ғеҡәр. 28Онамдың улдары: Шаммай менән Ядағ. Шаммайҙың улдары: Надав менән Авишур. 29Авишурҙың ҡатыны Авиһаил уға Ахбан менән Молид исемле улдар табып бирә. 30Надавтың улдары: Сәләд менән Аппаим. Сәләд бала ҡалдырмай мәрхүм була. 31Аппаимдың улы – Ишғи, Ишғиҙең улы – Шешан, Шешандың улы – Ахлай. 32Шаммайҙың ҡустыһы Ядағтың улдары: Йәҫәр һәм Йонаҫан. Йәҫәр нәҫел ҡалдырмай мәрхүм була. 33Йонаҫандың улдары: Пәләҫ менән Заза. Былар – Йерахмеил нәҫелдәре. 34Шешандың улдары булмай, унан тик ҡыҙҙар тыуа. Шешандың Ярхағ исемле мысыр ҡоло була. 35Шешан Ярхағты үҙенең ҡыҙына өйләндерә. Уларҙың Ғаттай исемле улдары тыуа. 36Ғаттайҙан – Наҫан, Наҫандан – Завад, 37Завадтан – Әфлал, Әфлалдан – Ғовед, 38Ғоведтан – Йеһу, Йеһуҙан – Ғазаръяһ, 39Ғазаръяһтан – Хәләс, Хәләстән – Әлғаса, 40Әлғасанан – Сисмай, Сисмайҙан – Шаллум, 41Шаллумдан – Йеҡамъяһ, Йеҡамъяһтан Әлишамағ тыуа.

42Йерахмеилдың ҡустыһы Калевтың нәҫеле: баш балаһы Мешағ – ул Зифтың атаһы; һәм Хеврондың атаһы Марешаның нәҫелдәре. 43Хеврондың улдары: Ҡорах, Таппуах, Рәҡәм һәм Шемағ. 44Шемағтың улы – Рахам, Рахамдың улы – Йорҡоғам, Рәҡәмдең улы – Шаммай, 45Шаммайҙың улы – Мағон, ә Мағон – Бейт-Сурҙың атаһы.

46Калевтың Ғефа исемле йәриәһе Харан, Моса һәм Газез тигән улдар таба. Харандың Газез исемле улы тыуа.

47Яһдайҙың улдары: Рәгәм, Йоҫам, Гешан, Пәләт, Ғефа, Шағаф.

48Калевтың Мағаха исемле йәриәһе уға Шәвәр менән Тирхананы табып бирә. 49Ул шулай уҡ Мадманнаның атаһы Шағафтың, Махбена менән Гивғаның атаһы Шеуаның да әсәһе була. Калевтың Ғахса исемле ҡыҙы ла тыуа+. 50Былар – Калев нәҫелдәре.

Әфраҫтың баш балаһы Хурҙың улдары: Ҡыръяҫ-Еғаримдың атаһы Шовал,+
51Бейт-Ләхәмдең атаһы Салма, Бейт-Ғадерҙың атаһы Хареф.

52Ҡыръяҫ-Еғаримдың атаһы Шовалдың улдары: Һарое, Хаси-Һамменухоҫ. 53Ҡыръяҫ-Еғарим нәҫелдәре – йитриҙәр, пуҫиҙар, шумаҫиҙар, мишрағиҙар. Уларҙан сорғалар һәм әштәолдар тарала+.

54Салманан таралған халыҡтар – Бейт-Ләхәм, Нетофа, Ғатроҫ-Бейт-Йоав, манахаҫтарҙың яртыһы – сорғалар. 55Яғбеста йәшәгән кәтип эшен башҡарыусыларҙың нәҫелдәре: тирғаҫиҙар, шимғаҫиҙар, сухаҫиҙар – былары Бейт-Рехав ҡалаһына нигеҙ һалған Хаммаҫтан таралған ҡыниҙар була+.

3

Дауыттың улдары

(2 Бат 3:2-5; 5:13-16; 1 Йыл 14:4-7)

3^1•Дауыттың Хевронда тыуған улдары: баш балаһы Амнон – изреғилле Ахиноғамдан; икенсеһе Даниил – кармәлле Авигаилдән;+
2өсөнсөһө Авшалом – Гешур батшаһы Талмайҙың ҡыҙы Мағаханан, дүртенсеһе Адонияһ – Хаггиҫтан;+
3бишенсеһе Шефатъяһ – Авиталдан; алтынсыһы Иҫреғам – Ғәғлә исемле ҡатынынан. 4Былар – Дауыттың Хевронда тыуған алты улы. Дауыт унда ете йыл да алты ай батшалыҡ итә, ә Йәрүсәлимдә утыҙ өс йыл батша була+.

5Дауыттың Йәрүсәлимдә тыуған улдары: Шимға, Шовав, Наҫан, Сөләймән. Был дүртәүҙе Ғаммиил ҡыҙы Баҫ-Шуағ табып бирә+. 6Тағы туғыҙ улы: Ивхар, Әлишамағ, Әлифәләт, 7Ногаһ, Нәфәг, Яфияғ, 8Әлишамағ, Әлъядағ һәм Әлифәләт. 9Йәриәләренән тыуған улдарынан башҡа Дауыттың бөтә улдары ошо. Дауыттың Тамар исемле ҡыҙы ла була+.

Сөләймән батшаның нәҫеле

10Сөләймәндең улы – Рехавғам. Рехавғамдың улы – Авияһ, Авияһтың улы – Аса, Асаның улы – Йеһошафат,+
11Йеһошафаттың улы – Йеһорам, Йеһорамдың улы – Ахазъяһ, Ахазъяһтың улы – Йоаш,+
12Йоаштың улы – Амасъяһ, Амасъяһтың улы – Ғазаръяһ, Ғазаръяһтың улы – Йоҫам,+
13Йоҫамдың улы – Ахаз, Ахаздың улы – Хизкияһ, Хизкияһтың улы – Менашше,+
14Менашшеның улы – Амон, Амондың улы – Йошияһ+.

15Йошияһтың баш балаһы – Йоханан, икенсе улы – Йеһояҡим, өсөнсөһө – Сидкияһ, дүртенсеһе – Шаллум+. 16Йеһояҡимдың улдары: Йехонъяһ, Сидкияһ+. 17-18Йехонъяһтың улдары: Асир, Малкирам, Педаяһ, Шенассар, Йеҡамъяһ, Һошамағ һәм Недавъяһ. Асирҙың Шеалтиил исемле улы була. 19Педаяһтың улдары: Зеруббавел һәм Шимғи. Зеруббавелдың улдары: Мешуллам менән Хананъяһ, уларҙың Шеломиҫ исемле ҡыҙ туғаны була+. 20Быларҙан тыш Зеруббавелдың Хашува, Оһәл, Бәрәхъяһ, Хасадъяһ һәм Йушав-Хәсәд исемле тағы биш улы донъяға килә.

21Хананъяһтың улдары: Пелатъяһ һәм Йешағъяһ; Йешағъяһтың улы Рефаяһ, Рефаяһтың – Арнан, Арнандың – Ғовадъяһ, Ғовадъяһтың – Шеханъяһ, 22Шеханъяһтың Шемағъяһ исемле улы була. Шемағъяһтың алты улы тыуа, улар: Хаттуш, Йигал, Бариах, Неғаръяһ, Шафат+. 23Неғаръяһтың Әлйоғынай, Хизкияһ һәм Ғазриҡам исемле өс улы була. 24Әлйоғынайҙың иһә улдары етәү була: Һодауъяһ, Әлйәшив, Пелаяһ, Ғаҡҡув, Йоханан, Делаяһ һәм Ғанани.

4

Йәһүҙәнең башҡа нәҫеле

4^1Йәһүҙә улдары: Пәрәс, Хесрон, Карми, Хур, Шовал+.

2Шовалдың улы – Реаяһ, Реаяһтың улы – Яхаҫ. Яхаҫтың Ахумай менән Лаһад тигән улдары була – уларҙан Сорға нәҫелдәре баш ала+. 3Ғетамдың улдары – Изреғил, Ишма, Идбаш. Ҡыҙ туғандарының исеме – Һасләлпони. 4Пенуил – Гедорҙың, Ғезәр Хушаның атаһы. Былар – Әфраҫтың баш балаһы һәм Бейт-Ләхәмдең атаһы булған Хурҙың улдары+.

5Теҡоғаның атаһы Ашхурҙың Хела һәм Нағара исемле ике ҡатыны була+. 6Нағара уға Ахуззам, Хефәр, Темени һәм Ахаштари исемле улдар табып бирә. 7Хеланың улдары Сәрәҫ, Сохар һәм Әҫнан исемле була.

8Ҡостан Ғанув менән Совева һәм Һарум улы Ахархел нәҫеле тарала.

9Яғбес бөтә туғандарына ҡарағанда ла хөрмәтлерәк була. Әсәһе: «Мин уны һыҙланып таптым», – тип, уға Яғбес тип исем ҡушҡан була. 10Яғбес Исраил Аллаһына доға ҡылып: «Ерҙәремде киңәйтеп, миңә фатихаңды бирһәң ине, мине гелән ҡайғы-хәсрәттән, бәлә-ҡазанан һаҡлап торһаң ине!» – тип ялбара. Раббы уға һорағанын бирә.

11Шуханың ир туғаны Келувтан Мехир донъяға килә, ул – Әштондоң атаһы. 12Әштондан Бейт-Рафа, Пасеах һәм Ғир-Нахаштың атаһы булған Техинна тыуа. Былар – Рехала йәшәүселәр.

13Ҡыназдың улдары: Ғоҫниил һәм Сераяһ. Ғоҫниилдың улы: Хаҫаҫ+. 14Меғоноҫайҙан – Ғофра, ә Сераяһтан Балта оҫталары үҙәнендә йәшәүселәр нәҫеленең башы Йоав тыуа. Был төбәктә йәшәүселәр балта эшенә оҫта була.

15Йефунне улы Калевтың Ғиру, Эла һәм Нағам тигән улдары була. Эланың улының исеме – Ҡыназ+.

16Йеһалләлилдең улдары: Зиф, Зифа, Тиръя һәм Асарил.

17-18Ғызраның улдары: Йәҫәр, Мәрәд, Ғефәр һәм Ялон. Мәрәдтең ҡатыны Биҫья фирғәүен ҡыҙы була. Биҫья Мирйәмде, Шаммайҙы һәм Әштемоағтың атаһы Йишбахты таба. Мәрәдтең йәһүҙи ҡатыны Гедорҙың атаһы Йәрәдте, Сохоның атаһы Хәвәрҙе, Заноахтың атаһы Йеҡуҫиилды табып бирә. 19Һодияһтың Нахамдың ҡыҙ туғаны булған ҡатыны тапҡан улдары Гармала йәшәгән Ҡығиланың һәм Мағаха кешеһе Әштемоағтың аталары булып китә. 20Шимондың улдары: Амнон, Ринна, Бен-Хәнән һәм Тилон. Ишғиҙың улдары: Зохеҫ менән Бен-Зохеҫ.

21Йәһүҙә улы Шеланың улдары: Леханың атаһы Ғер, Марешаның атаһы Лағда һәм Бейт-Ашбеағтағы етен туҡыусы нәҫелдәр;+
22Йоҡым, Козевала йәшәүселәр, Моавта идара иткән Йоаш менән Сараф, Яшуви-Ләхәм. Был ваҡиғалар бик борон була. 23Көршәксе һөнәре оҫталары булған был кешеләр Нетағим һәм Ғәдәрә ҡалаларында йәшәй, батша хеҙмәтендә йөрөй.

Шимғон нәҫеле

(Йуш 19:2-9)

24Шимғондың улдары: Немуил, Ямин, Ярив, Зерах, Шаул.+
25Шаулдың улы – Шаллум; Шаллумдың улы – Мивсам; Мивсамдың улы – Мишмағ. 26Мишмағтың улы – Хаммуил, Хаммуилдың улы – Заккур, Заккурҙың улы – Шимғи. 27Шимғиҙең ун алты улы һәм алты ҡыҙы була. Ағай-энеһенең иһә улдары әҙерәк була, шуға уларҙың бөтә нәҫеле Йәһүҙә улдары кеүек ишле булмай.

28Шимғондың нәҫелдәре Беер-Шәвәғтә, Моладала, Хасар-Шуғалда,+
29Билһала, Ғесәмдә, Толадта, 30Беҫуилда, Хормала, Сиҡлағта, 31Бейт-Маркавоҫта, Хасар-Сусимда, Бейт-Бириҙә һәм Шағараимда көн итә. Был ҡалалар Дауыт батша булғанға тиклем үк уларҙыҡы була. 32Ғетам, Ғайн, Риммон, Тохен, Ғашан – биш ҡала ла уларға ҡарай. 33Ошо ҡалалар тирәләй Бәғәлгә тиклемге ерҙәрҙә урынлашҡан бөтә ауылдар уларҙыҡы була. Бына уларҙың йәшәгән урындары һәм нәҫелдәренең исемлеге.

34Шимғондарҙың нәҫел башлыҡтары: Мешовав, Ямлех, Амасъяһ улы Йоша, 35Йоил, Ғасиил улы Сераяһтан тыуған Йошивъяһ улы Йеһу, 36Әлйоғынай, Яғаҡоба, Йешохаяһ, Ғасаяһ, Ғәдиил, Йешимиил, Бенаяһ, 37Зиза – Шифғиҙең улы, ә Шифғи – Шемағъяһ улы Шимриҙән тыуған Йедаяһ улы Аллондың улы.

38Исемдәре һаналған был уҙамандар нәҫел башлыҡтары була һәм уларҙың зат-зәүере ишәйеп китә. 39Мал-тыуарына көтөүлек эҙләп, улар Гедорға, үҙәндең көнсығышына тиклем барып етә. 40Мул үләнле шәп көтөүлектәр, киң, һил ерҙәр табалар. Был төбәктә Хам ырыуы халҡы йәшәгән була. 41Үрҙә исемләп һаналғандар Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ хакимлыҡ иткән осорҙа ошонда килә. Улар Хам нәҫелдәренә торлаҡтарында һәм улар араһында төйәкләнгән меғуниҙәргә һөжүм итә һәм, харам ҡылып, тотошлайы менән ҡырып бөтөрә, биләмәләренә хужа була.

Улар әлегә тиклем шунда йәшәй, сөнки бында мал-тыуарға көтөүлектәр етерлек+.

42Ә Шимғон ырыуынан биш йөҙ кеше Сеғир тауҙарына китә: Ишғи улдары Пелатъяһ, Неғаръяһ, Рефаяһ һәм Ғуззиил уларҙың башлыҡтары була+. 43Улар иҫән ҡалған ғәмәлектәрҙе ҡырып бөтә һәм әлегәсә шунда йәшәп ята+.

5

Рәүвән нәҫеле

5^1Рәүвән Исраилдың баш балаһы була. Ләкин ул атаһының түшәген нәжесләгәнлектән, баш бала хоҡуғы Исраил улы Йософ нәҫеленә бирелә. Шуға күрә Рәүвән нәҫел исемлегендә лә баш бала булып яҙылмай+. 2Туғандары араһында Йәһүҙә иң көслөһө була, юлбашсы ла уның тоҡомонан сыға, әммә баш бала булыу хоҡуғы Йософҡа бирелә+.

3Исраилдың баш балаһы Рәүвәндең улдары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Карми+.

4Йоилдың нәҫеле: Шемағъяһ, уның улы Гог, Гогтың улы Шимғи, 5Шимғиҙең улы Миха, Миханың улы Реаяһ, Реаяһтың улы Бәғел,
6Бәғелдең улы Беера, Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәр һөргөнгә алып киткәндә, ул рәүвәндәрҙең нәҫел башлығы булған була+.

7Нәҫел исемлектәрендә теркәлгәнсә, уның ағай-энеһе һәм ғаиләләре: иң өлкәне – Йеғиил, унан ҡала – Зәкәрьяһ,+
8киләһеһе – Белағ; Белағ – Ғазаздың, Ғазаз – Шемағтың, Шемағ Йоилдың улы була. Улар Ғароғерҙа, Невоға һәм Бәғел-Меғонға тиклемге ерҙәрҙә йәшәй. 9Көнсығышта улар Евфрат йылғаһынан башланған сүллек алдына тиклемге ерҙәрҙә төйәкләнә. Ғилғәд ерендә уларҙың ҙур-ҙур көтөүҙәре йөрөй+.

10Шаул заманында улар һағриҙар менән һуғыша һәм уларҙы ҡырып бөтөрә, шунан, Ғилғәдтең көнсығышын тотош биләп, сатырҙарҙа йәшәй башлай+.

Ғад нәҫеле

11Ғад нәҫелдәре рәүвәндәр ҡаршыһында Башанда Салхаға тиклемге ерҙәрҙә йәшәй+. 12Йоил Башанда башлыҡ була, унан ҡала икенсе кеше – Шафам, уларҙан ҡала Яғнай менән Шафат була. 13Уларҙың ағай-энеһе, һәр ҡайһыһы үҙ ғаиләһе менән: Михаил, Мешуллам, Шевағ, Йорай, Яғаҡан, Зияғ һәм Ғевәр – йәмғеһе етәү. 14Улар Авихаилдың улдары була. Авихаил үҙе – Хуриҙың улы, Хури – Яроахтың, Яроах – Ғилғәдтең улы, Ғилғәд – Михаилдың улы, Михаил – Йешишайҙың улы, Йешишай – Яхдоның улы, Яхдо – Буздың улы. 15Гуниҙан тыуған Ғавдиилдың улы Ахи үҙ нәҫеленең башлығы була. 16Ғадтар Ғилғәдта, Башанда һәм уның тирәһендәге ауылдарҙа, Шарон эргәһендәге бөтә көтөүлектәрҙе иң сигенә тиклем биләп йәшәй+. 17Улар барыһы ла Йәһүҙә батшаһы Йоҫам менән Исраил батшаһы Яровғам заманында нәҫел исемлектәренә теркәлгән була+.

18Рәүвән менән Ғад һәм Менашше ырыуының яртыһында ҡалҡан менән ҡылыс тотҡан, уҡтан атҡан һәм һуғыш һөнәрен белгән, яуға йөрөй торған ҡырҡ дүрт мең ете йөҙ алтмыш яугир ир була. 19Улар һағриҙар, Йетур, Нафиш, Нодав менән һуғыша. 20Алла ярҙамы менән һағриҙарҙы һәм улар менән булғандарҙың барыһын еңәләр. Исраилдар алыш барған мәлдә Аллаға мөрәжәғәт итә һәм Ул Үҙенә ышанғандарҙың ялбарыуын ишетә. 21Улар һағриҙарҙың көтөүҙәрен – илле мең дөйәне, ике йөҙ илле мең баш ваҡ малды, ике мең баш ишәкте ҡулға төшөрә, йәнә йөҙ мең кешене әсиргә ала. 22Бик күп дошман үлтерелә, сөнки был яу Алла ихтыяры менән була. Ғад нәҫеле, һөргөнгә ҡыуылғанға тиклем, һағриҙар ерендә ғүмер кисерә+.

Менашше ырыуының яртыһы

23Менашше ырыуының яртыһы Башандан Бәғел-Хермон һәм Сенирға, Хермон тауына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй, улар бик ишле була+.

24Бына уларҙың нәҫел башлыҡтары – Ғефәр, Ишғи, Әлиил, Ғазриил, Йермеяһ, Һодауъяһ, Яхдиил. Былар һәммәһе лә ҡаһарман яугирҙәр, абруйлы ирҙәр, үҙ нәҫелдәренең башлыҡтары була. 25Әммә улар ата-бабаларының Аллаһына хыянат итә, Алла уларҙың күҙ алдында һәләк иткән халыҡтарҙың илаһтарына табына башлай. 26Шул сәбәпле Исраил Аллаһы Ашшур батшаһы Пулда (йәғни Тиглат-Пиләсәрҙә) уларға ҡаршы һуғыш ҡомары уята, ә ул рәүвәндәр менән ғадтарҙы, Менашше ырыуының яртыһын Халахҡа, Хаворға һәм Һараға, шулай уҡ Гозан йылғаһы буйҙарына һөргөнгә ҡыуа. Улар әле лә шунда көн итә+.

6

Леви нәҫеле

(Сығ 6:16-20; Ғөз 7:2-5)

6^1•Левиҙең улдары: Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари+. 2Ҡыһаҫтың улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил+. 3Ғамрамдың балалары: Һарун, Муса, Мирйәм. Һарундың улдары: Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамар+. 4Әлғазар – Пинхастың, Пинхас – Авишуағтың,+
5Авишуағ – Буккийҙың, Буккий – Ғуззиҙың, 6Ғуззи – Зерахъяһтың, Зерахъяһ – Мерайоҫтың, 7Мерайоҫ – Амаръяһтың, Амаръяһ – Ахитувтың, 8Ахитув – Садоҡтың, Садоҡ – Ахимағастың,+
9Ахимағас – Ғазаръяһтың, Ғазаръяһ – Йоханандың атаһы;+
10Йоханан Йәрүсәлимдә Сөләймән төҙөгән ҡорамдың ҡаһины Ғазаръяһтың атаһы була. 11Ғазаръяһ – Амаръяһтың, Амаръяһ – Ахитувтың, 12Ахитув – Садоҡтың, Садоҡ – Шаллумдың,+
13Шаллум – Хилҡияһтың, Хилҡияһ – Ғазаръяһтың, 14Ғазаръяһ – Сераяһтың, Сераяһ Йеһосадаҡтың атаһы була+. 15Раббы ихтыяры буйынса Навуходоносор Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим халҡын һөргөнгә ҡыуып алып киткәндә, әсирҙәр араһында Йеһосадаҡ та була+.

16Шулай итеп, Левиҙең улдары: Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари+. 17Гершон улдарының исемдәре: Ливни һәм Шимғи. 18Ҡыһаҫтың улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон һәм Ғуззиил+. 19Мерари улдары: Махли һәм Муши.

Бына нәҫел башлыҡтарының исемдәре буйынса Леви ырыуы нәҫелдәре+.

20Гершон тоҡомо: уның улы Ливни; Ливниҙең улы Яхаҫ, Яхаҫтың улы – Зимма, 21Зимманың улы – Йоах; Йоахтың улы – Ғиддо, Ғиддоның улы – Зерах; Зерахтың улы – Йеаҫрай.

22Ҡыһаҫ тоҡомо: уның улы Ғамминадав, Ғамминадавтың улы – Ҡорах, Ҡорахтың улы Ассир; 23Ассирҙың улы – Әлҡана, Әлҡананың улы – Әвьясаф; Әвьясафтың улы – Ассир,+
24Ассирҙың улы – Тахаҫ; Тахаҫтың улы – Уриил, Уриилдың улы – Ғуззияһ, Ғуззияһтың улы – Шаул.

25Әлҡананың улдары: Ғамасай менән Ахимоҫ. 26Ахимоҫтың улы – Әлҡана; Әлҡананың улы – Софай, Софайҙың улы – Нахаҫ; 27Нахаҫтың улы – Әлиав; Әлиавтың улы – Йерохам; Йерохамдың улы – Әлҡана.

28Шемуилдың улдары: баш балаһы Йоил, икенсеһе Авияһ.

29Мерари нәҫеле: уның улы – Махли, Махлиҙың улы – Ливни; Ливниҙең улы – Шимғи; Шимғиҙең улы – Ғузза; 30Ғуззаның улы – Шимға, Шимғаның улы – Хаггияһ, Хаггияһың улы – Ғасаяһ.

Ҡорам йырсылары

31Килешеү һандығын ҡорамда урынлаштырғандан һуң, Дауыт батша, Раббы йортонда йырсы вазифаһын башҡарыр өсөн, түбәндәге кешеләрҙе тәғәйенләй+. 32Был хеҙмәтте улар ҡабул ителгән ҡағиҙәгә ярашлы мөҡәддәс торлаҡ булған Осрашыу сатыры янында башҡара һәм был Сөләймән Йәрүсәлимдә Раббы йортон төҙөткәнгә ҡәҙәр дауам итә+.

33Бына был хеҙмәтте улдары менән берлектә ошо кешеләр башҡара: Ҡыһаҫ нәҫеленән – Һеман йырсы, ул – Йоилдың улы, Йоил – Шемуилдың,+
34Шемуил – Әлҡананың, Әлҡана – Йерохамдың, Йерохам – Әлиилдең, Әлиил – Тоахтың, 35Тоах – Суфтың, Суф – Әлҡананың, Әлҡана – Махаҫтың, Махаҫ – Ғамасайҙың, 36Ғамасай – Әлҡананың, Әлҡана – Йоилдың, Йоил – Ғазаръяһтың, Ғазаръяһ – Сефанъяһтың, 37Сефанъяһ – Тахаҫтың, Тахаҫ – Ассирҙың, Ассир – Әвьясафтың, Әвьясаф – Ҡорахтың, 38Ҡорах – Исһарҙың, Исһар – Ҡыһаҫтың, Ҡыһаҫ – Левиҙең улы, Леви Исраилдың улы була.

39Һемандың уң яғында туғаны Асаф тора. Асаф – Бәрәхъяһтың улы, Бәрәхъяһ – Шимғаның,+
40Шимға – Михаилдың, Михаил – Бәғәсеяһтың, Бәғәсеяһ – Малкияһтың, 41Малкияһ – Әҫниҙең, Әҫни – Зерахтың, Зерах – Ғадаяһтың, 42Ғадаяһ – Эҫандың, Эҫан – Зимманың, Зимма – Шимғиҙең, 43Шимғи – Яхаҫтың, Яхаҫ – Гершондың, Гершон Левиҙең улы була.

44Һемандың һул яғында Мерари нәҫеленән булған Эҫан тора. Эҫан Ҡишиҙың улы булып, Ҡиши – Ғавдиҙең, Ғавди – Маллухтың,+
45Маллух – Хашавъяһтың, Хашавъяһ – Амасъяһтың, Амасъяһ – Хилҡияһтың, 46Хилҡияһ – Амсиҙың, Амси – Баниҙың, Бани – Шәмәрҙең, 47Шәмәр – Махлиҙың, Махли – Мушиҙың, Муши – Мерариҙың, Мерари Левиҙең улы була.

48Уларҙың туғандары левиҙәр Изге торлаҡ булған Алла йортондағы төрлө хеҙмәттәрҙе башҡарыуға тәғәйенләнә.

49Һарун һәм уның нәҫеленә, Исраил халҡының гонаһтарын паклау өсөн, ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбандары яндырыу, хуш еҫле үләндәр төтәтеү, Иң мөҡәддәс урындағы бөтә хеҙмәтте башҡарыу йөкмәтелгән була. Бөтә нәмәне лә улар Алла ҡоло Муса бойорғанса эшләй+.

Һарун нәҫеле

50Бына Һарундың нәҫеле: Һарундың улы – Әлғазар, Әлғазарҙың улы – Пинхас; Пинхастың улы – Авишуағ;+
51Авишуағтың улы – Буккий; Буккийҙың улы – Ғуззи; Ғуззиҙың улы – Зерахъяһ; 52Зерахъяһтың улы – Мерайоҫ; Мерайоҫтың улы – Амаръяһ; Амаръяһтың улы – Ахитув; 53Ахитувтың улы – Садоҡ; Садоҡтың улы – Ахимағас.

Левиҙәр йәшәгән ҡалалар

(Иҫп 35:1-8; Йуш 21:1-42)

54•Бына левиҙәрҙең йәшәгән урындары һәм биләмәләренең сиктәре: Ҡыһаҫ нәҫеленән булған Һарун улдарына, йәрәбәгә төшкәненсә,+
55эргә-тирәһендәге көтөүлектәре менән Йәһүҙә ерендәге Хеврон бирелә. 56Әммә ҡаланың баҫыуҙары менән ауылдары Йефунне улы Калевҡа тейә+. 57Һарун улдарына һыйыныу ҡалалары: Хеврон һәм көтөүлектәре менән Ливна, Яттир һәм Әштемоағ 58Хилен, Девир, 59Ғашан һәм көтөүлектәре менән бергә Бейт-Шәмәш бирелә. 60Бынан тыш Бинйәмин ырыуы биләмәһенән уларға көтөүлектәре менән Гевағ, Ғәләмәҫ, Ғанаҫоҫ тапшырыла. Уларҙың ырыуына барлығы ун өс ҡала бирелә.

61Ҡыһаҫ нәҫеленең ҡалғандарына Менашше ырыуының яртыһы өлөшөнән йәрәбәгә төшкән ун ҡала бирелә.

62Гершон улдарына нәҫелдәренә күрә Исасхар, Ашер һәм Нафтали ырыуҙарынан һәм Башанда йәшәгән Менашше ырыуынан ун өс ҡала бирелә.

63Мерари улдарына нәҫелдәренә күрә Рәүвән, Ғад һәм Зевулун ырыуҙарынан йәрәбә буйынса ун ике ҡала бирелә.

64Бына шулай итеп, исраилдар левиҙәргә ҡалаларын һәм шул ҡалалар янындағы көтөүлектәрҙе бирә. 65Юғарыла исемләп һанап кителгән ҡалалар левиҙәргә йәрәбә буйынса Йәһүҙә, Шимғон һәм Бинйәмин ырыуҙарының биләмәләренән бүлеп бирелә.

66Ҡыһаҫ нәҫеленән булғандарҙың ҡайһы берәүҙәренә Әфраим ырыуына ҡараған ҡалалар бирелә. 67Уларға һыйыныу ҡалаларынан Әфраим таулығындағы Шәхәм, йәнә Гәзәр, 68Йоҡмеғам, Бейт-Хорон, 69Айялон, Ғаҫ-Риммон – барыһы ла эргә-тирәһендәге көтөүлектәр менән; 70Менашше ырыуының яртыһынан – Ғанер, Билғам, шулай уҡ икеһе лә көтөүлектәре менән бирелә. Был – Ҡыһаҫтың ҡалған нәҫелдәренә.

71Гершон улдарына Менашше ырыуының яртыһына ҡараған нәҫелдәрҙән көтөүлектәре менән Башандағы Голан, Ғаштароҫ бирелә. 72Исасхар ырыуынан – Ҡәдәште, Давраҫты, 73Рамоҫты, Ғанемде – һәр ҡайһыһын көтөүлектәре менән; 74Ашер ырыуынан – Машалды, Ғавдонды, 75Хуҡоҡты, Реховты һәм уларҙың көтөүлектәрен; 76Нафтали ырыуынан – Галилеялағы Ҡәдәште, Хаммонды, Ҡиръяҫаимды шулай уҡ һәр ҡайһыһын көтөүлектәре менән тапшыралар.

77Ә Мерари нәҫеленә ҡараған башҡа левиҙәргә – Зевулун ырыуынан Риммонды, Таворҙы; 78Рәүвән ырыуынан Иордандың аръяғында, Йерихо ҡаршыһында, Иордандан көнсығышта сүллектә урынлашҡан Бәсәрҙе, Яһасты, 79Ҡедемоҫты, Мефағаҫты; 80Ғад ырыуынан Ғилғәдтәге Рамоҫты, Маханаимды, 81Хешбонды, Яғзерҙе – һәммәһен көтөүлектәре менән ҡуша бирәләр.

7

Исасхар нәҫеле

7^1Исасхарҙың улдары дүртәү: Толағ, Пуа, Яшув һәм Шимрон+. 2Толағтың улдары: Ғуззи, Рефаяһ, Йериил, Яхмай, Йивсам, Шемуил. Улар нәҫелдәрендә башлыҡ, ҡаһарман яугир була. Дауыт заманында Толағтың нәҫел шәжәрәләрендә яугир булып һаналғандар егерме ике мең алты йөҙгә етә. 3Ғуззиҙың улы: Израхъяһ. Израхъяһтың улдары: Михаил, Ғовадъяһ, Йоил, Йишшияһ. Бишеһе лә нәҫел башлығы була. 4Нәҫел шәжәрәләренә күрә һуғышҡа яраҡлы яугирҙәренең һаны утыҙ алты меңгә етә, сөнки уларҙың ҡатындары күп, улдары ишле була. 5Ә Исасхарҙың барлыҡ нәҫелдәре араһында нәҫел исемлектәренә индерелгән ҡаһарман яугирҙәр һаны һикһән ете мең була+.

Бинйәмин нәҫеле

6Бинйәминдең улдары өсәү: Белағ, Бәхәр һәм Йедиғаил+.

7Белағтың улдары: Әсбон, Ғуззи, Ғуззиил, Йеримоҫ һәм Ғири. Былар һәммәһе лә нәҫел башлыҡтары, ҡаһарман яугирҙәр. Нәҫел исемлектәрендә уларҙан егерме ике мең утыҙ дүрт кеше теркәлгән.

8Бәхәрҙең улдары: Земира, Йоғаш, Әлиғәзәр, Әлйоғынай, Ғомри, Йәремоҫ, Авияһ, Ғанаҫоҫ һәм Ғәләмәҫ. 9Уларҙың нәҫел исемлектәрендә, нәҫел башлыҡтарынан тыш, егерме мең ике йөҙ ҡаһарман яугир теркәлгән була.

10Йедиғаилдың улы: Билһан. Билһандың улдары: Йеғуш, Бинйәмин, Эһуд, Кенағана, Зеҫан, Таршиш һәм Ахишахар. 11Йедиғаилдың был балалары һәммәһе нәҫел башлыҡтары, ҡаһарман ирҙәр була. Уларҙың яу сабырлыҡ ун ете мең ике йөҙ кешеһе була. 12Ғирҙың улдары – Шуппим менән Хуппим; Ахерҙың улы – Хушим.

Нафтали нәҫеле

13Нафталиҙың улдары: Яхсиил, Гуни, Йесәр, Шаллум, улар – Билһаның балалары+.

Менашше нәҫеле

14Менашшеның бер улы Асриил, уны арамиҙарҙан алған йәриәһе табып бирә. Был йәриәһенән шулай уҡ Ғилғәдтең атаһы Махир ҙа донъяға килә+. 15Махир Хуппим менән Шуппимдың Мағаха исемле ҡыҙ ҡәрҙәшенә өйләнә. Икенсе улының исеме – Селофхад. Селофхадтан тик ҡыҙҙар тыуа+. 16Махирҙың ҡатыны Мағаха, ир бала табып, уға Переш тип исем ҡуша, ә уның ҡустыһын Шереш тип атай. Шерештың улдары – Улам менән Рәҡәм, 17Уламдың Бедан исемле улы була. Менашше улы Махирҙан донъяға килгән Ғилғәдтең улдары бына шулар. 18Махирҙың ҡыҙ ҡәрҙәше Һаммоләхәҫ Ишһодты, Авиғәзәрҙе, Махланы табып бирә. 19Шемидағтың улдары: Ахйан, Шәхәм, Лиҡхи һәм Аниғам+.

Әфраим нәҫеле

20Әфраимдың улы: Шуҫелах. Шуҫелахтың улы – Бәрәд, Бәрәдтең улы – Тахаҫ, Тахаҫтың улы – Әлғада, Әлғаданың улы – Тахаҫ,+
21Тахаҫтың улы – Завад, Завадтың улдары – Шуҫелах, Ғезәр һәм Әлғад. Ғезәр менән Әлғад был ерҙә йәшәгән Ғаҫ кешеләренең көтөүҙәрен урларға тип килгәндәрендә, тегеләр уларҙы үлтерә. 22Аталары Әфраим бик оҙаҡ йәш түгә, туғандары килеп уны йыуатып йөрөй. 23Бер аҙҙан Әфраим ҡатыны менән йоҡлай, ҡатыны, ауырға ҡалып, ир бала табып бирә. Өйөндә бәхетһеҙлек булғанға күрә, Әфраим улына исемде Бериға[*] тип ҡуша.

24Уның Шәара исемле ҡыҙы ла була. Шәара Түбәнге һәм Үрге Бейт-Хорон, Уззен-Шәара ҡалаларын төҙөтә+.

25Әфраимдың Рәфәх тигән улы була. Рәфәхтең – Рәшәф, Рәшәфтең – Телах, Телахтың – Тахан, 26Тахандың – Лағдан, Лағдандың – Ғаммиһуд, Ғаммиһудтың – Әлишамағ,+
27Әлишамағтың Нун тигән улы була, Нундан Йушағ тыуа+.

28Улар биләгән ерҙәр һәм йәшәгән төбәктәр: Бейт-Ил менән уның эргәһендәге ауылдар, көнсығышта Нағаран, көнбайышта Гәзәр менән уның тирәһендәге ауылдар; Шәхәм менән уның эргәһендәге ауылдар, эргә-тирәһендәге ауылдар менән бергә Ғаййаға тиклемге ерҙәр.

29Менашше ырыуы Бейт-Шеан, Тағанах, Мегиддо, Дор ҡалалары һәм улар тирәһендәге ауылдарҙа төйәкләнгән була. Был ҡалаларҙа Исраил улы Йософтоң нәҫеле көн итә+.

Ашер нәҫеле

30Ашерҙың улдары: Имна, Ишуа, Ишуи һәм Бериға. Уның Сәрах тигән ҡыҙы ла була+. 31Бериғаның улдары: Хәвәр, Малкиил. Малкиил Бирзаиҫтың атаһы була. 32Хәвәрҙең Яфлет, Шомер, Хоҫам тигән улдары, Шуға исемле ҡыҙы донъяға килә. 33Яфлеттың улдары: Пасах, Бимһал һәм Ғашуаҫ. Былар – Яфлеттың улдары. 34Шәмәрҙең улдары: Ахи, Роһага, Хубба һәм Арам.

35Уның туғаны Һәләмдең улдары: Софах, Имна, Шелеш һәм Ғамал. 36Софахтың улдары: Суах, Харнәфәр, Шуғал, Бери, Имра, 37Бәсәр, Һод, Шамма, Шилша, Иҫран һәм Беера. 38Йәҫәрҙең улдары: Йефунне, Писпа һәм Ара. 39Ғулланың улдары: Арах, Ханниил, Рисъя.

40Былар барыһы ла – Ашер нәҫелдәре, улар үҙ нәҫелдәренең башлыҡтары, һайланма кешеләр, ҡаһармандар, төп етәкселәр. Уларҙың нәҫел исемлектәрендә һуғышҡа яраҡлы егерме алты мең кеше иҫәпләнә.

8

Бинйәминдең шәжәрәһе

(1 Йыл 9:34-44)

8^1Бинйәминдең баш балаһы – Белағ, икенсеһе – Ашбел, өсөнсөһө – Ахрах, 2дүртенсеһе – Ноха, бишенсеһе Рафа исемле була+. 3Белағтың улдары: Аддар, Гера, Авиһуд, 4Авишуағ, Нағаман, Ахоах, 5Гера, Шефуфан һәм Хурам.

6-7Эхудтың улдары, Гевағта йәшәгән һәм Манахаҫҡа һөрөлгән нәҫелдәрҙең башлыҡтары: Нағаман, Ахияһ һәм уларҙы күсергән Гера. Гера – Ғузза менән Ахихудтың атаһы.

8-9Шахараим Моав ерендә йәшәгәндә ҡатындары Хушим менән Бағараны айырып ебәрә. Бынан һуң уның Ходеш исемле ҡатыны Йовавты, Сивъяны, Мешаны, Малкамды, 10Йеғусты, Сахъяһты, Мирманы табып бирә. Уның был улдары нәҫел башлыҡтары булып китә.

11Шахараимдың Хушим тапҡан Авитув менән Әлпәғәл исемле улдары ла була. 12Әлпәғәлдең улдары: Ғевәр, Мишғам, Шемед – ул Оно менән Лод ҡалаларын һәм уның тирәһендәге ауылдарҙы төҙөй,+
13шулай уҡ Бериға һәм Шемағ. Был икәүһе Айялонда йәшәгән нәҫелдәрҙең башлығы була. Улар Ғаҫ халҡын ҡыуып ебәрә.

14Ахйо, Шашаҡ, Йәремоҫ, 15Зевадъяһ, Ғарад, Ғедәр, 16Михаил, Йишпа һәм Йоха – Бериғаның улдары.

17Зевадъяһ, Мешуллам, Хизҡи, Хәвәр, 18Йишмерай, Йизлиа, Йовав – Әлпәғәлдең улдары. 19Яҡим, Зихри, Завди, 20Әлиғынай, Силлеҫай, Әлиил, 21Ғадаяһ, Бераяһ һәм Шимраҫ – Шимғиҙең улдары. 22Йишпан, Ғевәр, Әлиил, 23Ғавдон, Зихри, Ханан, 24Хананъяһ, Ғелам, Ғантоҫияһ, 25Йифдеяһ һәм Пенуил – Шашаҡ улдары. 26Шамшерай, Шехаръяһ, Ғаҫалъяһ, 27Яғарешъяһ, Элияһ, Зихри – Йерохам улдары.

28Шәжәрәләренән күренгәнсә, улар һәммәһе нәҫел башлыҡтары була. Йәрүсәлимдә йәшәйҙәр.

Шаул батшаның нәҫеле

(1 Йыл 9:35-44)

29•Ғивғондың атаһы Йеғиил Ғивғонда йәшәй һәм ҡатынының исеме Мағаха була. 30Йеғиилдың баш балаһы – Ғавдон, башҡалары Сур, Ҡиш, Бәғел, Надав, 31Гедор, Ахйо, Зәхәр 32һәм Миҡлоҫ. Миҡлоҫ – Шимеаның атаһы. Улар ағай-энеһе менән бергә ҡәрҙәштәре эргәһендә Йәрүсәлимдә йәшәй. 33Нерҙың улы – Ҡиш, Ҡиштың улы – Шаул, Шаулдың улдары – Йонаҫан, Малкишуағ, Авинадав һәм Әшбәғел+. 34Йонаҫандың улы – Мерив-Бәғел[*], Мерив-Бәғелдең улы – Миха+. 35Миханың улдары: Пиҫон, Мәләх, Тареағ һәм Ахаз.

36Ахаздың Йеһоғадда исемле улы тыуа. Йеһоғадданың – Ғәләмәҫ, Ғазмауыҫ, Зимри, Зимриҙең Моса тигән улдары донъяға килә.

37Моса – Бинғаның атаһы. Бинға – Рафаның, Рафа – Әлғасаның, Әлғаса – Аселдең атаһы. 38Аселдең Ғазриҡам, Бохру, Исмәғил, Шеғаръяһ, Ғовадъяһ, Ханан исемле алты улы була. Былар бөтәһе лә – Аселдең улдары. 39Уның ҡустыһы Ғешәктең баш балаһы – Улам, икенсеһе – Йеғуш, өсөнсөһө Әлифәләт исемле. 40Улам улдары ҡаһарман яугирҙәр, мәргән уҡсылар була, уларҙың улдары һәм ейәндәре бик ишле булып, барлығы йөҙ илле йәнгә етә. Улар барыһы ла – бинйәминдәр.

9

9^1•Шулай итеп, бөтә Исраил халҡы нәҫел исемлектәренә теркәлә, улар Исраил батшалары китабына индерелгән.

Һөргөндән Йәрүсәлимгә ҡайтыусылар

(Нөх 11:3-19)

Йәһүҙә халҡы Аллаға тоғро булмаған өсөн Бабилға һөрөлгән була+. 2Беренсе булып үҙ биләмәләренә, ҡалаларына ябай исраилдар, шулай уҡ ҡаһиндар, левиҙәр һәм ҡорам хеҙмәтселәре әйләнеп ҡайта+. 3Йәрүсәлимгә урынлашҡан ҡайһы бер йәһүҙи, бинйәмин, әфраим һәм менашшелар – түбәндәгеләр.

4Йәһүҙә улы Пәрәс тоҡомонан: Бани улы Имри, Имри улы Ғомри, Ғомри улы Ғаммиһуд, Ғаммиһуд улы Ғуҫай;+
5Шела нәҫеленән: баш балаһы Ғасаяһ менән уның улдары; 6Зерах улдарынан Йеғуил һәм уның ағай-энеһе – барлығы алты йөҙ туҡһан кеше.

7Бинйәмин нәҫеленән: Һассенуаның улы Һодауъяһ, Һодауъяһтың улы Мешуллам, Мешулламдың улы Саллу; 8шулай уҡ Йерохам улы Йивнеяһ, Ғуззиҙың улы, Михриҙең ейәне Эла, Шефатъяһтың улы Мешуллам. Мешуллам Реғуилдың ейәне, Йивнияһтың бүләре. 9Уларҙың туған-тыумасаһы нәҫел шәжәрәләренә күрә туғыҙ йөҙ илле алты кеше. Был кешеләр барыһы ла үҙ ғаиләләренең башлығы була.

10Ә ҡаһиндарҙан: Йедағъяһ, Йеһоярив, Яхин, 11Алла йортонда мөдирлек иткән Ғазаръяһ Хилҡияһ улы, Хилҡияһ – Мешулламдың, Мешуллам – Садоҡтың, Садоҡ – Мерайоҫтың, Мерайоҫ Ахитувтың улы була. 12Шулай уҡ Ғадаяһ, ул – Йерохамдың улы, Йерохам – Пашхурҙың улы, Пашхур – Малкияһтың улы; Мағсай Ғәдиил улы, Ғәдиил – Йәхзәрәнең улы, Йәхзәрә – Мешулламдың улы, Мешуллам – Мешиллемиҫтең улы, Мешиллемиҫ – Иммерҙең улы. 13Йәнә уларҙың ағай-энеһе, нәҫел башлыҡтары – бер мең ете йөҙ алтмыш кеше – Алла йортонда хеҙмәт итер өсөн лайыҡлы кешеләр була.

14Ә левиҙәрҙән: Шемағъяһ Хашшув улы, Хашшув – Ғазриҡамдың улы, Ғазриҡам – Хашавъяһтың улы – Мерари нәҫеленән. 15Баҡбаҡҡар, Хәрәш, Галал, Миха улы Маттанъяһ, Миха – Зихриҙың, Зихри – Асафтың улы; 16Ғовадъяһ Шемағъяһ улы, Шемағъяһ – Галалдың, Галал – Йедуҫундың улы; Нетофа ауылдарында йәшәгән Бәрәхъяһ Аса улы, Аса – Әлҡананың улы.

17Ҡапҡа һаҡсылары: Шаллум, Ғаҡҡув, Талмон, Ахиман һәм уларҙың ағай-энеһе. Шаллум уларҙың башлығы була+. 18Был ҡапҡа һаҡсыларының нәҫелдәре Батша ҡапҡаһы төбөндә әле лә һаҡта тора. Уларҙың ата-бабалары левиҙәр тупламында һаҡсылар булған.

19Ҡореҙың улы, Әвьясафтың ейәне, Ҡорахтың бүләһе булған Шаллум һәм уның ағай-энеһе, ҡорахтар, үҙҙәренең вазифаһы буйынса Осрашыу сатыры тупһаһын һаҡлай. Әүәл уларҙың ата-бабалары Раббы тупламына инә торған урынды һаҡлап торған булған. 20Әүәл Пинхас Әлғазар улы улар өҫтөнән башлыҡ була һәм Раббы уны ҡурсалап йөрөтә+. 21Мешәләмьяһ улы Зәкәрьяһ Осрашыу сатырына ингән ерҙе ҡарауыллай+. 22Ҡапҡа һағына бөтәһе ике йөҙ ун ике кеше һайлап алынған була. Улар ауыл-ауыл булып нәҫел исемлектәренә ингән. Уларҙы был яуаплы хеҙмәткә Дауыт менән Шемуил әүлиә тәғәйенләгән+. 23Был кешеләр ҙә, уларҙың нәҫелдәре лә Раббы йорто ҡапҡаларын – Изге сатырҙың ишеген һаҡлай.

24Ҡапҡа һаҡсылары дүрт яҡтан тора: көнсығышта, көнбайышта, төньяҡта, көньяҡта. 25Уларҙың үҙҙәренең ауылдарындағы туғандары тәғәйен ваҡытта етешәр көнгә улар янына хеҙмәткә килеп йөрөй+. 26Левиҙәрҙән дүрт баш һаҡсы бик яуаплы вазифа башҡара, Раббы йорто бүлмәләрен һәм хазиналарын һаҡлай. 27Алла йортон ҡарауыллау һәм иртәнсәк уның ишектәрен асыу уларға йөкмәтелгән булғанлыҡтан, улар төндө Алла йорто янында үткәрә+. 28Берәүҙәре Алла йортонда ғибәҙәт ҡылыу өсөн кәрәкле һауыт-һаба өсөн яуаплы була, улар һауыттарҙы һанап бирә һәм һанап ҡабул итә. 29Икенселәренә йыһаздар, изге торлаҡтағы башҡа кәрәк-яраҡ, иң яҡшы он, шарап һәм зәйтүн майы, ладан һәм хуш еҫле матдәләр өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. 30Әммә хуш еҫле матдәләрҙән ыҫмала-майҙар әҙерләү менән ҡаһиндар нәҫеленә ҡарағандар шөғөлләнә+.

31Левиҙәрҙең береһе – Ҡорах нәҫеленән булған Шаллумдың баш балаһы Маттиҫъяһҡа таба икмәге бешереү йөкмәтелә. 32Уларҙың ҡайһы бер ағай-энеһенә шәмбе һайын ҡуйыла торған изге икмәкте хәстәрләү йөкмәтелә+.

33Йырсы хеҙмәтендәге левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары ҡорамдағы бүлмәләрҙә йәшәй һәм, көнө-төнө үҙҙәренең төп вазифаларын башҡарғанға күрә, уларға башҡа төрлө эштәр ҡушылмай+.

34Былар нәҫел шәжәрәләренә күрә левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары була һәм Йәрүсәлимдә йәшәй.

Шаул батшаның шәжәрәһе

(1 Йыл 8:29-38)

35•Ғивғондың атаһы Йеғиил Ғивғонда йәшәй һәм ҡатынының исеме Мағаха була. 36Йеғиилдың баш балаһы – Ғавдон, башҡалары – Сур, Ҡиш, Бәғел, Нер, Надав, 37Гедор, Ахйо, Зәкәрьяһ һәм Миҡлоҫ. 38Миҡлоҫ – Шимеамдың атаһы. Улар ағай-энеһе менән бергә ҡәрҙәштәре эргәһендә Йәрүсәлимдә йәшәй. 39Нерҙың улы – Ҡиш, Ҡиштың улы – Шаул, Шаулдың улдары – Йонаҫан, Малкишуағ, Авинадав һәм Әшбәғел+.

40Йонаҫандың улы – Мерив-Бәғел, Мерив-Бәғелдең улы – Миха. 41Миханың улдары: Пиҫон, Мәләх, Тахреағ һәм Ахаз. 42Ахаздың Яғра исемле улы тыуа. Яғраның – Ғәләмәҫ, Ғазмауыҫ, Зимри, Зимриҙең Моса тигән улдары донъяға килә. 43Моса – Бинғаның атаһы. Бинға – Рефаяһтың, Рефаяһ – Әлғасаның, Әлғаса – Аселдең атаһы.

44Аселдең Ғазриҡам, Бохру, Исмәғил, Шеғаръяһ, Ғовадъяһ, Ханан исемле алты улы була. Былар – Аселдең улдары.

10

Шаул менән улдарының үлеме

(1 Бат 31:1-13)

10^1•Пелештиҙәр менән исраилдар араһында һуғыш барған саҡта, бер мәл Исраил яугирҙәре пелештиҙәрҙән ҡаса башлай һәм күбеһе Гилбоағ тауында һәләк булып йығыла+. 2Пелештиҙәр, Шаул менән улдарын ҡыуып етеп, Шаулдың улдары Йонаҫанды, Авинадавты, Малкишуағты үлтерәләр+. 3Шаулдың үҙе менән аяуһыҙ алыш ҡыҙа һәм уҡсы яугирҙәр уны ҡаты яралай.

4Шаул ҡорал йөрөтөүсеһенә:

– Ҡылысыңды сығар ҙа мине сәнсеп үлтер, – ти. – Юҡһа, анау сөннәтһеҙҙәр килеп мәсхәрә итер.

Әммә ҡорал йөрөтөүсеһе, бик ныҡ ҡурҡҡанлыҡтан, баш тарта. Шунда Шаул ҡылысын ала ла үҙе уның өҫтөнә йығыла+. 5Шаулдың һәләк булғанын күреп, ҡорал йөрөтөүсе лә ҡылысҡа йығыла һәм үлә. 6Шулай итеп, Шаул, өс улы, бөтә нәҫеле бергә һәләк була. 7Үҙән буйында йәшәгән исраилдар, үҙ ғәскәрҙәренең ҡасҡанын, Шаулдың һәм уландарының үлгәнен күреп, ҡалаларын ташлап ҡаса. Ә пелештиҙәр уларға килеп урынлаша.

8Иртәгәһенә, һәләк булғандарҙы таларға килгән пелештиҙәр, Гилбоағ тауында Шаул менән уның улдарының мәйетен табып ала. 9Шаулды сисендереп, ҡоралдарын һалдырып, башын ҡырҡып алалар, шунан, был турала боттары алдында һәм халыҡҡа хәбәр итер өсөн, бөтә Пелешеҫ еренә сапҡындар ебәрәләр+. 10Шаулдың ҡоралдарын үҙҙәренең илаһтары торған ғибәҙәтханаға ҡуялар, ә башын Дагон ҡорамының диуарына ҡаҙаҡлайҙар+.

11Ғилғәд Явешы халҡы пелештиҙәрҙең Шаул менән ни ҡылғанын ишеткәс,+
12ҡаланың ғәйрәтле ирҙәре аяҡҡа баҫа һәм Шаул менән уның улдарының кәүҙәләрен Явешҡа алып ҡайта. Шунан уларҙың һөйәктәрен Явештағы имән ағасы аҫтына ерләйҙәр һәм ете көн ураҙа тоталар+.

13-14Раббыға тоғролоғон боҙғаны, Раббы әйткәнде тыңламағаны, Раббыға ялбарыр урынға әруахтарҙың рухын саҡырыусыға мөрәжәғәт иткәне өсөн, Шаулдың ғүмере бына шулай ҡыйыла. Раббы уны юҡ итә һәм батшалыҡты Ишай улы Дауытҡа тапшыра+.

11

Исраил батшаһы Дауыт

(2 Бат 5:1-3, 6-10)

11^1•Бөтә исраилдар, Хевронға Дауыт янына йыйылып, уға былай ти:

– Беҙ һинең менән бер йән, бер тән. 2Элек, батшабыҙ Шаул булған саҡта уҡ, Исраилды һин һуғышҡа алып инә, алып сыға торғайның. Аллаң Раббы һиңә: «Халҡым Исраилға көтөүсе булырһың, Исраилға һин идара итерһең», – тине+.

3Исраилдың бөтә аҡһаҡалдары Хевронға батша янына килә. Хевронда Раббы хозурында Дауыт улар менән килешеү төҙөй. Аҡһаҡалдар, Раббының Шемуил аша еткерелгән һүҙе буйынса, Дауытты Исраилға батша итеп мәсехләй+.

4Бына бер ваҡыт Дауыт барлыҡ исраилдар менән Йәрүсәлимгә, йәғни Йевусҡа китә. Ә ул төбәктә йевусиҙәр йәшәгән була+. 5Йевусиҙәр Дауытҡа:

– Инә алмаясаҡһың һин бында, – тиҙәр.

Әммә Дауыт Сион нығытмаһын баҫып ала, хәҙер был – Дауыт ҡалаһы.

6Дауыт былай ти:

– Кем дә кем йевусиҙәргә беренсе булып һөжүм итә, шул ғәскәр башлығы була.

Иң алдан һөжүмгә Серуяһ улы Йоав күтәрелә һәм башлыҡ булып ҡала+.

7Дауыт нығытмаға инеп урынлаша, шуға күрә уны Дауыт ҡалаһы тип атайҙар. 8Дауыт, Миллонан башлап ҡәлғә тирәләй төҙөлгән диуарға тиклем, бөтә ҡаланы төҙөкләндереп сыға. Ҡаланың ҡалған өлөшөн Йоав аяҡҡа баҫтыра+. 9Дауыттың ҡеүәте арта бара, абруйы күтәрелә, сөнки Күк ғәскәрҙәре Аллаһы Раббы уның менән була+.

Дауыттың ҡаһарман яугирҙәре

(2 Бат 23:8-17)

10•Раббы һүҙе буйынса Дауытты бөтә исраилдар менән бергә Исраилға батша итеп ҡуйҙырыуға бөтә тырышлығын һалған кешеләр түбәндәгеләр була. 11Бына Дауыттың ҡаһарман яугирҙәренең исемлеге: өс баһадирҙан торған төркөмдөң башлығы Яшовғам, Хахмониҙың улы. Ул, үҙенең һөңгөһөн өс йөҙ кешегә ҡаршы күтәреп, бөтәһен бер юлы ҡырып һала.

12Унан һуң Әлғазар, Ахоах нәҫеленән Додоның улы – Дауыттың өс батыр яугиренең береһе. 13Пелештиҙәр һуғышыр өсөн Пас-Даммимға йыйылғанда, ул Дауыт менән бергә була. Бындағы арпа баҫыуында исраилдар пелештиҙәрҙән ҡаса башлағас, 14был яугирҙәр баҫыу уртаһына тороп ала ла ошо ерҙе һаҡлап ҡала һәм пелештиҙәрҙе тар-мар итә – Раббы исраилдарҙы оло еңеүгә өлгәштерә.

15Пелештиҙәр Рефалар үҙәнендә туплам ҡороп урынлашҡас, утыҙ башлыҡ араһынан ошо өс ҡаһарман Дауытҡа Ғадуллам мәмерйәһе янындағы ҡая эргәһенә килә+. 16Дауыт – нығытма эсендә, ә пелештиҙәрҙең һаҡсы ғәскәре Бейт-Ләхәмдә була.

17Шунда Дауыт бик ныҡ сарсап:

– Берәйһе миңә Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы янындағы ҡоҙоҡтан һыу алып килһә ине! – ти.

18Шунан һуң ошо өсәү, пелештиҙәр тупламы аша һуғышып үтеп, Бейт-Ләхәм ҡапҡаһы янындағы ҡоҙоҡтан Дауытҡа һыу алып килә. Әммә Дауыт ул һыуҙы эсергә теләмәй, Раббы ризалығына тип ергә түгә+.

19Шунан ул былай ти:

– Аллам һаҡлаһын был һыуҙы эсеүҙән! Ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып йөрөгән кешеләрҙең ҡаны бит был!

Эсмәй Дауыт һыуҙы. Бына ниндәй ҡаһарманлыҡтар күрһәтә ул өс батыр!

Утыҙ ҡаһарман

(2 Бат 23:18-39)

20Йоавтың туғаны Авишай утыҙ ҡаһармандың башлығы була. Бер ваҡыт ул, һөңгөһөн күтәреп, өс йөҙ кешене үлтерә лә теге өс батыр кеүек дан ҡаҙана+. 21Ул утыҙ батыр араһында иң арҙаҡлыһы була, уларҙың башлығы була, әммә өс юғары хәрби түрә иҫәбенә инмәй.

22Ҡавсеилдан Йеһоядағ улы Бенаяһ хәтәр эштәр башҡарған ғәййәр батыр була. Ул арыҫлан йөрәкле ике Моав егетенең йәнен ҡыя. Ҡарлы көндә һыу йыя торған соҡорға төшөп, бер арыҫланды үлтерә+. 23Бенаяһ йәнә буйы биш терһәк булған бер Мысыр кешеһен үлтерә. Ул мысырлының ҡулында туҡыу ыҫтанының арҡыры таяғы һымаҡ оҙон һөңгө була, ә Бенаяһ уға ҡаршы таяҡ менән бара. Мысыр кешеһенең ҡулынан һөңгөһөн тартып алып, үҙ ҡоралы менән уның йәнен ҡыя+. 24Бына ниндәй батырлыҡтар күрһәтә Йеһоядағ улы Бенаяһ. Ул теге өс батыр кеүек маҡтаулы була. 25Утыҙ ҡаһарман араһында айырылып торһа ла, теге өсәү иҫәбенә инмәй.

Дауыт Бенаяһты йәнһаҡсыларының башлығы итеп тәғәйенләй.

26Ә батыр яугирҙәр иҫәбенә түбәндәгеләр инә: Йоавтың туғаны Ғасаһил; Бейт-Ләхәмдән Додоның улы Әлханан;+
27Һарорҙан Шаммоҫ; Пелондан Хәләс; 28Теҡоғанан Ғиҡҡыштың улы Ғира; Ғанаҫоҫтан Авиғәзәр; 29Хушанан Сиббехай, Ахоахтан Ғилай; 30Нетофанан Маһрай; Нетофанан Бағананың улы Хелед; 31Бинйәмин ырыуының Гивға ҡалаһынан Ривай улы Иҫай; Пирғаҫондан Бенаяһ; 32Гағаш үҙәненән Хурай; Ғарванан Авиил; 33Бахуримдан Ғазмауыҫ; Шағалбондан Әлъяхба; 34Гизондан Һашемдың улдары; Һарарҙан Шагеның улы Йонаҫан; 35Һарарҙан Сахарҙың улы Ахиам; Ур улы Әлифал; 36Мехеранан Хефәр; Пелондан Ахияһ; 37Кармәлдән Хесро; Әзбай улы Нағарай; 38Наҫандың туғаны Йоил; Һагри улы Мивхар; 39Ғаммондан Селек; Беероҫтан Нахрай, ул Серуяһ улы Йоавтың ҡорал йөрөтөүсеһе; 40Йетерҙән Ғира менән Гарев; 41хитти Урияһ; Ахлай улы Завад;+
42Рәүвән ырыуынан Шиза улы Ғадина, рәүвәндәрҙең нәҫел башлығы, уның менән утыҙ кеше була; 43Мағаханың улы Ханан; Миҫандан Йошафат; 44Ғаштароҫтан Ғуззия; Ғароғерҙан Хоҫамдың улдары Шамағ менән Йеғиил; 45Шимри улы Йедиғаил һәм уның туғаны Тистан Йоха; 46Махауанан Әлиил, Әлнағамдың улдары Йеривай менән Йошавъяһ һәм Моав кешеһе Иҫма; 47Соваяһтан Әлиил, Ғовед һәм Яғасиил.

12

Сиҡлағта Дауытҡа ҡушылған батырҙар

12^1Ҡиш улы Шаулдан Сиҡлағҡа килеп йәшенгән Дауытҡа ҡушылып, яу барышында уға ҙур ярҙамы тейгән батырҙар ошонда һанала+. 2Уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланған, уң ҡул менән дә, һул ҡул менән дә таш ырғыта һәм йәйәнән уҡ ата торған был бинйәминдәр Шаулдың ағай-энеһе була+. 3Гивғанан Шемаға улдары башлыҡ Ахиғәзер һәм Йоаш; Ғазмауыҫ улдары Йезиил менән Пәләт; Ғанаҫоҫтан Бераха менән Йеһу; 4Ғивғондан Йишмағъяһ, утыҙ батырҙың береһе һәм уларҙың башлығы; Гедеранан Йермеяһ, Яхазиил, Йоханан һәм Йозавад; 5Әлғузай, Йеримоҫ, Беғалъяһ, Шемаръяһ, харуфлы Шефатъяһ; 6ҡорахтар Әлҡана, Йишшияһ, Ғазарил, Йөғәзәр һәм Яшовғам; 7Гедорҙан Йерохамдың улдары Йоғола менән Зевадъяһ.

8Дауыт сүлдәге нығытмаһында торғанда, ҡалҡан һәм һөңгө менән эш итеүҙә оҫта булған тәжрибәле ғад ҡаһармандары уның яғына сыға; уларҙың йөҙө арыҫландыҡы кеүек, ә үҙҙәре тауҙағы ғәзәлдәй етеҙ була+. 9Ғезәр – баш, икенсеһе – Ғовадъяһ, өсөнсөһө – Әлиав, 10дүртенсеһе – Мишманна, бишенсеһе – Йермеяһ, 11алтынсыһы – Ғаттай, етенсеһе – Әлиил, 12һигеҙенсеһе – Йоханан, туғыҙынсыһы – Әлзавад, 13унынсыһы – Йермеяһ, ун беренсеһе – Махбаннай. 14Был ғадтар ғәскәр башлыҡтары була: кәм тигәндә – йөҙ башы, иң юғарыһы – мең башы. 15Беренсе айҙа, ярҙарынан ташып киткән Иорданды кисеп сығып, үҙәндәрҙә йәшәгәндәрҙе көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡыуып ебәргәндәр нәҡ улар була ла инде+.

16Дауыт янына нығытмаға бинйәминдәр менән йәһүҙиҙәрҙән дә киләләр. 17Уларҙың ҡаршыһына сығып, Дауыт былай ти:

– Әгәр һеҙ изге ниәт менән, миңә ярҙам итергә тип килһәгеҙ, йөрәгем һеҙҙең менән булыр; ә инде ҡулым яуызлыҡтан пак булған мине дошмандарыма тотоп бирергә тигән мәкер менән килһәгеҙ, ата-бабаларыбыҙ Аллаһы күрһен дә Үҙе хөкөм ҡылһын.

18Шул саҡ утыҙҙың башлығы Ғамасайҙы рух сорнап ала һәм ул былай ти:

– Эй Дауыт, беҙ һинекеләр!

Эй Ишай улы, беҙ һинең менән!

Именлек һиңә, именлек!

Һиңә ярҙам итеүселәр ҙә имен булһын!

Һиңә ярҙам итеүсе Аллаң Үҙе бит!

Шул саҡ Дауыт уларҙы ҡабул итә лә ғәскәр башлығы итеп ҡуя.

19Дауыт пелештиҙәр менән Шаулға ҡаршы һуғышҡа барған саҡта, Дауытҡа Менашше ырыуынан да эйәреүселәр була. Тик Дауыт һәм уның кешеләре пелештиҙәр яғында һуғышмай, сөнки пелешти башлыҡтары үҙ-ара: «Был хакимы Шаул яғына сығып ҡуйыр ҙа башыбыҙға бәлә өҫтәр», – тип кәңәшләшеп, уны айырып ебәргән була+.

20Дауыт Сиҡлағҡа кире ҡайтҡанда менашшеларҙың уның яғына сыҡҡандары: Ғаднах, Йозавад, Йедиғаил, Михаил, Йозавад, Әлиһу, Силлеҫай – менашшеларҙың мең башлыҡтары. 21Дошман баҫҡынсыларына ҡаршы торғанда Дауытҡа улар ҙур ярҙам күрһәтә, сөнки ҡаһарман яугирҙәр була. Улар Дауыт ғәскәрендә башлыҡтар булып китә.

22Шулай итеп, Дауытҡа ярҙамға көн-төн кеше ағыла, шунлыҡтан уның ғәскәре Алла ғәскәре кеүек осһоҙ-ҡырыйһыҙға әүерелә.

Дауыттың Хеврондағы ғәскәре

23Раббы һүҙе буйынса Шаул батшалығын уға тапшыртыр өсөн Дауыт янына Хевронға килгән ҡораллы яугирҙәрҙең һаны:+

24Йәһүҙә ырыуынан – ҡалҡан менән һөңгө йөрөткән яуға әҙер алты мең һигеҙ йөҙ кеше; 25Шимғон ырыуынан – ете мең бер йөҙ ҡаһарман яугир; 26Леви ырыуынан – дүрт мең алты йөҙ кеше; 27йәнә Һарун нәҫеле башлығы Йеһоядағ менән өс мең ете йөҙ кеше; 28ҡаһарман егет Садоҡ һәм уның нәҫеленән егерме ике башлыҡ;+
29Шаул нәҫеле булған бинйәминдәрҙән өс мең кеше, тик әлегә уларҙың күбеһе Шаул яҡлыраҡ булып тора; 30Әфраим ырыуынан егерме мең һигеҙ йөҙ ҡаһарман яугир, үҙ нәҫелдәренең абруйлы кешеләре; 31Менашше ырыуының яртыһынан ун һигеҙ мең кеше, улар Дауытты батшалыҡҡа ултыртырға тип исемләп билдәләнгән була; 32Исасхар ырыуынан Исраилға ҡасан һәм нимә эшләргә кәрәклеген белгән аҡыллы кешеләр, башлыҡтарының һаны ике йөҙ булып, бөтә ағай-энеләре лә уларға эйәрә; 33зевулундарҙан яуға әҙер булған, төрлө һуғыш ҡоралы менән ҡоралланған илле мең кеше килә, сафтағылар барыһы ла бер төптән була; 34нафталиҙарҙан мең башлыҡ менән уларға эйәргән ҡалҡанлы-һөңгөлө утыҙ ете мең кеше килә; 35дандарҙан – яуға әҙер егерме һигеҙ мең алты йөҙ кеше; 36ашерҙарҙан – алышҡа әҙер ҡырҡ мең яугир; 37Иордан аръяғынан, Рәүвән, Ғад һәм Менашше ырыуының яртыһынан һәр төрлө яу ҡоралы тотҡан йөҙ егерме мең кеше килә.

38Бөтә был яугирҙәр, ихлас йөрәктән Дауытты бөтә Исраилға батша итеп ҡуйырға тип, Хевронға саф-саф булып теҙелеп килә. Башҡа исраилдар ҙа Дауытты батша итеү ниәтендә берҙәмлек күрһәтә. 39Улар Дауыт янында өс көн була, ашап-эсеп һыйлана, сөнки туғандары улар өсөн барыһын да әҙерләп торған була. 40Шулай уҡ уларҙың яҡындары ла, хатта Исасхар, Зевулун һәм Нафтали ырыуҙары ла, ишәктәргә, дөйәләргә, ҡасырҙарға, үгеҙҙәргә тейәп, ризыҡ килтерә: он, киптерелгән инжир, кипкән йөҙөм, шарап, зәйтүн майы; эре һәм ваҡ малды ла күп итеп алып киләләр, сөнки барлыҡ Исраил оло шатлыҡ кисерә.

13

Килешеү һандығының ҡайтарылыуы

(2 Бат 6:1-11)

13^1•Дауыт мең баштары, йөҙ баштары һәм барлыҡ башлыҡтар менән кәңәшләшә лә 2йыйылған исраилдарҙың бөтәһенә былай тип өндәшә:

– Теләһәгеҙ, Аллабыҙ Раббы ихтыяр ҡылһа, бөтә Исраил еренә барлыҡ туғандарыбыҙҙы, шулай уҡ ҡаһиндарҙы, левиҙәрҙе ошонда йыйылырға саҡырып, уларҙың ҡалаларына һәм ауылдарына хәбәр ебәрәйек. 3Шунан Аллабыҙ һандығын үҙебеҙгә күсереп алайыҡ, Шаул заманында беҙ уға иғтибар бирмәнек бит.

4Бар йыйын: «Әйҙә шулай булһын», – тип хуплай, сөнки был ғәмәл бар халыҡҡа дөрөҫ булып тойола.

5Шулай итеп, Дауыт, Алла һандығын Ҡыръяҫ-Еғаримдан күсереп алып ҡайтыр өсөн, Мысыр Шихорынан Лево-Хамаҫҡаса бөтә ерҙән бар исраилдарҙы йыя. 6Дауыт менән барлыҡ исраилдар, кирубтар араһында тәхет ҡорған Раббы Алланың исемен йөрөткән һандыҡты алып ҡайтыу өсөн, Йәһүҙәләге Бағала ҡалаһына – Ҡыръяҫ-Еғаримға – юллана+.

7Алла һандығын өр-яңы еңел арбаға ҡуйып, Авинадав йортонан алып китәләр. Арбаны Ғузза менән Ахйо алып бара. 8Ә Дауыт менән бөтә Исраил халҡы Алла алдында бар күңелен һалып йырлай-йырлай, арфа һәм лира сиртеп, дөңгөр ҡағып, еҙ тәрилкәләр һуғып, борғола уйнап, бейей-бейей күңел аса. 9Кидон тигән кешенең ырҙыны янынан үтеп барғанда, үгеҙҙәр һөрлөгөп китә лә, Ғузза, ҡулын һуҙып, һандыҡты тотоп ҡала+. 10Шул саҡ Раббының Ғуззаға асыуы ҡабара һәм, һандыҡҡа ҡағылырға ҡулын һуҙған өсөн, уның ғүмерен өҙә. Ғузза шунда Алла ҡаршыһында йән бирә.

11Раббының Ғуззаны һәләк итеүе Дауытты ҡайғыға һала. Ошо төбәккә ул «Пәрәс-Ғузза»[*] тип исем ҡуша. Был урын әле лә шулай тип йөрөтөлә. 12Шул көндө Дауыт Алланан бик ныҡ ҡурҡа һәм: «Нисек Алланың һандығын үҙемә алып инәйем?» – ти. 13Дауыт һандыҡты тура үҙенә, Дауыт ҡалаһына, алып ҡайтмай, барған юлынан боролоп, уны Ғаҫ кешеһе Ғовед-Эдомдың йортона ҡуя. 14Алла һандығы өс ай буйы Ғовед-Эдом йортонда тора һәм Раббы Ғовед-Эдомға, уның ғаиләһенә, бөтә мал-мөлкәтенә Үҙенең бәрәкәтен күндерә+.

14

Дауыттың ғаиләһе

(2 Бат 5:11-16; 1 Йыл 3:5-8)

14^1•Тир батшаһы Хирам Дауытҡа илселәре менән батша йортон һалыу өсөн кедр ағастары, ташсылар һәм балта оҫталары ебәрә+. 2Дауыт Раббының уны Исраил батшаһы итеп раҫлағанын һәм халҡы Исраил хаҡына уның батшалығын күтәргәнен аңлай. 3Йәрүсәлимдә Дауыт йәнә ҡатындар ала. Уның тағы ла улдары һәм ҡыҙҙары тыуа. 4Бына уның Йәрүсәлимдә тыуған балаларының исемдәре: Шаммуағ, Шовав, Наҫан, Сөләймән,+
5Ивхар, Әлишуағ, Әлпәләт, 6Ногаһ, Нәфәг, Яфияғ, 7Әлишамағ, Беғәльядағ һәм Әлифәләт.

Пелештиҙәрҙең еңелеүе

(2 Бат 5:17-25)

8•Дауыттың бар Исраилға батша итеп мәсехләнгәнен ишеткәс, бөтә пелештиҙәр уны эҙләргә керешә. Был хаҡта белеп ҡалғас, Дауыт үҙе уларға ҡаршы китә. 9Пелештиҙәр килеп, Рефалар үҙәнен таларға тотона+. 10Дауыт Алланан:

– Пелештиҙәргә ҡаршы сығайыммы? Һин уларҙы минең ҡулыма тапшыраһыңмы? – тип һорай.

Раббы Дауытҡа:

– Бар, ҡаршы сыҡ! Мин уларҙы һинең ҡулыңа тапшырам, – тип яуап ҡайтара.

11Исраилдар Бәғел-Перасимға юллана, Дауыт шунда пелештиҙәрҙе тар-мар итә һәм былай ти:

– Һыу ташҡыны ҡаршылыҡтарҙы емереп үткән һымаҡ, Алла минең ҡулым менән дошмандарымды туҙҙырып ташланы.

Шуға күрә был урынды Бәғел-Перасим[*] тип атайҙар+. 12Ул ерҙә пелештиҙәр илаһтарының һындарын ташлап ҡаса. Дауыттың әмере буйынса ул боттар утта яндырыла.

13Күпмелер ваҡыттан һуң пелештиҙәр йәнә үҙәнде талай башлай. 14Дауыт тағын Аллаға һорау менән мөрәжәғәт итә, һәм Ул былай тип яуап ҡайтара:

– Уларҙың артынан барма, арт яҡтан урап, тут ағастары яғынан бар. 15Тут ағастары башында атлағанға оҡшаған тауыш ишетһәң, һөжүмгә күс. Пелешти ғәскәрен ҡыйратыр өсөн Алла Үҙе һинең алдыңдан бара тигән һүҙ булыр был+.

16Дауыт Алла нисек бойорһа, шулай эшләй һәм пелештиҙәр ғәскәрен Ғивғондан алып Гәзәргә тиклем юл буйы ҡырып баралар.

17Дауыттың даны бөтә ерҙәргә тарала, һәм Раббы ҡөҙрәте менән бар халыҡтар унан ҡурҡып тора+.

15

Килешеү һандығы – Йәрүсәлимдә

(2 Бат 6:12-19)

15^1Дауыт үҙе өсөн Дауыт ҡалаһында йорттар төҙөй, Алла һандығы өсөн урын әҙерләй – сатыр ҡора. 2Шунан Дауыт былай ти:

– Алла һандығын левиҙәрҙән башҡа бер кем дә йөрөтөргә тейеш түгел, сөнки уларҙы Алла һандығын йөрөтһөндәр һәм Үҙенә мәңге хеҙмәт итһендәр тип Раббы һайлаған.

3Раббы һандығын уны ҡуйырға тип әҙерләнгән ергә килтерер өсөн Дауыт барлыҡ исраилдарҙы Йәрүсәлимгә йыя. 4Дауыт Һарун улдары менән левиҙәрҙе саҡыра. Бына улар:+

5Ҡыһаҫ улдарының башлыҡтары Уриил менән уның туғандары – йөҙ егерме кеше;

6Мерари улдарының башлыҡтары Ғасаяһ менән уның туғандары – ике йөҙ егерме кеше;

7Гершон улдарының башлыҡтары Йоил менән уның туғандары – йөҙ утыҙ кеше;

8Әлисафан улдарының башлыҡтары Шемағъяһ менән уның туғандары – ике йөҙ кеше,

9Хеврон улдарынан Әлиил башлыҡ менән уның туғандары – һикһән кеше;

10Ғуззиил улдарының башлыҡтары Ғамминадав менән уның туғандары – йөҙ ҙә ун ике кеше.

11Садоҡ менән Әвйәҫәр ҡаһиндарҙы, левиҙәрҙән Уриилды, Ғасаяһты, Йоилды, Шемағъяһты, Әлиилде һәм Ғамминадавты саҡырып алып,+
12Дауыт уларға былай ти:

– Һеҙ, Леви ырыуының нәҫел башлыҡтары, үҙегеҙ ҙә, туғандарығыҙ ҙа пакланығыҙ һәм Исраил Аллаһы Раббының Килешеү һандығын мин әҙерләгән ергә килтерегеҙ; 13сөнки теге юлы һеҙ быны эшләмәгән өсөн, беҙ Унан нисек булырға тейешен һорамаған өсөн Аллабыҙ Раббы беҙгә ҡаты асыуланды+.

14Исраил Аллаһы Раббының һандығын күтәреп килтерер өсөн ҡаһиндар менән левиҙәр үҙҙәрен паклай. 15Левиҙәр, Раббы һүҙе буйынса Муса ҡушып ҡалдырғанса, Алла һандығын һайғауҙар менән яурындарына һалып, юлға сыға+. 16Дауыт левиҙәрҙең башлыҡтарына туғандары араһынан йырсылар билдәләп, уларға лира, арфа, һуҡма тәрилкә кеүек уйын ҡоралдары тоттороп, шатлыҡ йырҙары йырлап барырға ҡуша+. 17Левиҙәр Йоил улы Һеманды һәм уның туғандарынан Бәрәхъяһ улы Асафты, ә ҡәрҙәш Мерари нәҫеленән Ҡушаяһ улы Эҫанды билдәләй+.

18Шулай уҡ башҡа ҡәрҙәштәрен – Зәкәрьяһты, Бенде, Яғазиилды, Шемирамоҫты, Йехиилды, Ғунниҙы, Әлиавты, Бенаяһты, Мағасеяһты, Маттиҫъяһты, Әлифлеһуҙы, Миҡнияһты һәм ҡапҡа һаҡсылары Ғовед-Эдом менән Йеғиилды уларға ярҙамға ҡуя. 19Йырсылар Һеман, Асаф һәм Эҫан еҙ тәрилкәләр һуға;+
20Зәкәрьяһ, Ғазиил, Шемирамоҫ, Йехиил, Ғунни, Әлиав, Мағасеяһ һәм Бенаяһ юғары тауышлы арфаларҙа һәм лирала уйнай. 21Маттиҫъяһ, Әлифлеһу, Миҡнияһ, Ғовед-Эдом, Йеғиил һәм Ғазазъяһ һигеҙ ҡыллы уйын ҡоралдарында уйнай башлай. 22Левиҙәрҙең йыр буйынса башлығы Кенанъяһ, йырға оҫта булғанлыҡтан, йыр өсөн яуаплы була. 23Бәрәхъяһ менән Әлҡана Алла һандығы янында һаҡсы була. 24Шеванъяһ, Йошафат, Неҫанил, Ғамасай, Зәкәрьяһ, Бенаяһ һәм Әлиғәзәр ҡаһиндар Алла һандығы алдынан борғолар ҡысҡыртып бара. Ғовед-Эдом менән Йехияһ та һандыҡ янында һаҡсы була+.

25•Бына шулай, һөйөнөс менән, Дауыт һәм Исраил аҡһаҡалдары, мең баштары Раббының Килешеү һандығын Ғовед-Эдом йортонан күсереп алып ҡайта. 26Раббының Килешеү һандығын күтәреп барған левиҙәргә Алла Үҙе ярҙам иткәнгә күрә, улар ете үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе ҡорбан итә+.

27Дауыт та, һандыҡты күтәреп барған левиҙәр, йырсылар ҙа, йырсыларҙың башлығы Кенанъяһ та йоҡа етендән тегелгән кейемдәрҙә була. Дауыт өҫтөнә етен эфод кейгән була. 28Бына шулай бөтә Исраил халҡы шау-гөр килеп, тәкә мөгөҙө, борғолар, һуҡма тәрилкәләр тауышы аҫтында, лира һәм арфалар уйнатып, Раббының Килешеү һандығын алып ҡайта. 29Раббының Килешеү һандығын Дауыт ҡалаһына алып ингән саҡта, Шаулдың ҡыҙы Михәл тәҙрәнән ҡарап торған була. Дауыт батшаның ырғый-һикерә күңел асҡанын күреп, унда Дауытҡа ҡарата ытырғаныс тойғоһо уяна+.

16

Алланы данлау

16^1Алла һандығын алып килеп, Дауыт ҡорҙорған сатыр уртаһына ҡуялар. Аллаға тотош яндырыу ҡорбандары һәм татыулыҡ ҡорбандары килтерәләр+. 2Тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны килтереү тамамланғас, Дауыт халыҡты Раббы исеме менән фатихалай 3һәм бар исраилдарға – ир-аттарға ла, ҡатын-ҡыҙҙарға ла, берәр икмәк, берәр киҫәк ит һәм йөҙөм көлсәһе өләшеп сыға. 4Исраил Аллаһы Раббыға доға ҡылһындар, Уға шөкөр итһендәр һәм данлаһындар тип, Дауыт левиҙәрҙән Раббы һандығы янында хеҙмәт башҡарыусыларҙы ҡуя:+
5Асафты баш итә, уға ярҙамға Зәкәрьяһты, Йеғиилды, Шемирамоҫты, Йехиилды, Маттиҫъяһты, Әлиавты һәм Бенаяһты, Ғовед-Эдомды һәм Йеғиилды – лирала һәм арфала уйнарға, Асафты еҙ тәрилкә һуғырға тәғәйенләй+. 6Ҡаһиндар Бенаяһ менән Яхазиил Алланың Килешеү һандығы янында көн һайын борғо ҡысҡыртырға тейеш була.

Дауыттың шөкөрана йыры

(Зәб 104:1-15; 95:1-13; 105:1, 47-48)

7•Был көн Дауыт тәү тапҡыр Асаф менән туғандарынан Раббыны данлаған изге йырын йырлата:

8Раббыға шөкөр итегеҙ, исеме менән саҡырығыҙ,
Ғәмәлдәрен халыҡтар араһында иғлан итегеҙ!+
9Уға йырлағыҙ, көй сығарығыҙ,
Бөтә мөғжизәләрен бәйән итегеҙ!+
10Уның мөҡәддәс исеме менән маҡтанығыҙ,
Раббыны эҙләгәндәрҙең күңелдәре шат булһын!
11Раббыға, Уның ҡеүәтенә өмөт бағлағыҙ,
Бер туҡтауһыҙ Уға ынтылығыҙ!+
12-13Эй ҡоло Исраилдың тоҡомо,
Ул һайлап алған Яҡуп улдары,
Ул ҡылған мөғжизәләрҙе,
Ул биргән билдәләрҙе,
Теленән төшкән хөкөм һүҙҙәрен онотмағыҙ!+
14Ул – беҙҙең Аллабыҙ Раббы,
Уның хөкөмө – бөтә ер йөҙөндә;+
15-16Уның килешеүен,
Меңдәрсә быуынға биргән һүҙен,
Ибраһим менән төҙөшкән килешеүен,
Исхаҡҡа Ул биргән антты мәңге онотмағыҙ++.
17Уны Яҡупҡа ҡағиҙә итеп ҡуйҙы,
Уның Исраил менән килешеүе – мәңгелек!
18Әйтте: «Һиңә Ҡәнғән ерен бирәм,
Ул өлөшөгөҙгә төшкән биләмә булыр»+.
19Ул заманда һанығыҙ аҙ, бик аҙ ине,
Был илдә һеҙ бары килмешәк булдығыҙ+.
20Ҡыҙырҙылар бер ҡәүем араһынан икенсеһенә,
Бер батшалыҡтан башҡа халыҡҡа.
21Уларҙы Раббы һис бер йәбергә бирмәне,
Улар хаҡында батшаларҙы киҫәтеп торҙо:+
22«Минең мәсихтәремә һеҙ ҡағылмағыҙ,
Пәйғәмбәрҙәремә яманлыҡ ҡылмағыҙ»+.

23Йырла Раббыға, бар донъя!

Беҙҙе нисек ҡотҡарғанын көн һайын һөйләгеҙ!

24Шөһрәтен ҡәүемдәргә иғлан итегеҙ,

Хикмәттәрен барса халыҡтарға еткерегеҙ+.

25Сөнки Раббы бөйөк, сикһеҙ маҡтауға лайыҡ,

Ул барса илаһтарҙан да дәһшәтлерәк+.

26Башҡа халыҡтарҙың илаһтары – боттар,

Раббы иһә күктәрҙе бар ҡылған+.

27Дәрәжә һәм шөһрәт Уның хозурында,

Торлағында – ҡеүәт һәм дә шатлыҡ.

28Эй халыҡтар, Раббыға лайыҡ хөрмәтте күрһәтегеҙ,

Ғиззәтле, ҡөҙрәтле Раббыға хөрмәт күрһәтегеҙ+.

29Раббының данлы исемен ололағыҙ,

Саҙаҡалар алып алдына килегеҙ!

Ғәжәйеп изгелек эйәһе Раббыға сәждә ҡылығыҙ!

30Эй бөтә ер йөҙө, Уның хозурында ҡалтырап тор!

Донъя ныҡ итеп ҡоролған, ул ҡаҡшамаҫ.

31Һөйөнһөн күк, тантана итһен ер!

Халыҡтарға: «Раббы – батша!» – тип иғлан ителһен+.

32Диңгеҙ һәм ундағы йән эйәләре шаулаһын!

Ҡырҙар һәм ҡырҙа йәшәгәндәр ҡыуанһын!+

33Урмандағы ағастар шатланып гөрләшһен

Раббы хозурында.

Сөнки Ул ер йөҙөн хөкөм итергә килә+.

34Раббыға шөкөр итегеҙ, Ул игелекле,

Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек+.

35Әйтегеҙ: «Ҡотҡар беҙҙе, эй Аллам,

Беҙҙең ҡотҡарыусыбыҙ!

Беҙ мөҡәддәс исемеңә шөкөр итһен,

Һинең шөһрәтең менән маҡтанһын өсөн

Йыйып ал беҙҙе ҡәүемдәр араһынан, азат ит».

36Раббы, Исраил Аллаһы

Мәңге-мәңгегә мөбәрәк булһын!

Шунан барса халыҡ: «Амин!» – ти һәм Раббыны данлай+.

Левиҙәрҙең Килешеү һандығы янына хеҙмәткә тәғәйенләнеүе

37Дауыт, Раббының Килешеү һандығы эргәһендә көндәлек хеҙмәтте башҡарһын өсөн, Асаф менән уның туғандарын,+
38шулай уҡ Ғовед-Эдом менән уның алтмыш һигеҙ туғанын ҡалдыра. Йедуҫун улы Ғовед-Эдом менән Хосаны ҡапҡа һаҡсыһы итеп ҡуя. 39Ә Садоҡ ҡаһин менән уның нәҫелендәге ҡаһиндарҙы Ғивғондағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан Раббының изге сатыры янында хеҙмәткә ҡалдыра+. 40Улар һәр иртә һәм кис тотош яндырыу усағында тотош яндырыу ҡорбандары килтерергә, Исраилға Раббы биргән ҡанунда нимә яҙылған булһа, шуны эшләргә тейеш була+. 41Шулай уҡ Һеманды, Йедуҫунды һәм исемдәрен атап тағы бер нисә кешене «Раббының тоғро мөхәббәте мәңгелек!» тип Раббыны данлар өсөн тәғәйенләй+. 42Һеман менән Йедуҫун, борғола, һуҡма тәрилкәлә һәм башҡа төрлө уйын ҡоралдарында уйнап, Аллаға йырларға тейеш була. Йедуҫун улдары иһә ҡапҡа һаҡлай+. 43•Бынан һуң бар халыҡ өйҙәренә таралыша. Дауыт та, үҙ ғаиләһен фатихалар өсөн, өйөнә ҡайта.

17

Раббының Дауытҡа вәғәҙәһе

(2 Бат 7:1-17)

17^1Дауыт батша үҙ һарайында урынлаша. Көндәрҙән бер көндө ул Наҫан пәйғәмбәргә былай ти:

– Бына мин кедр ағасынан һалынған йортта йәшәйем, ә Раббының Килешеү һандығы сатырҙа тора+.

2– Бар әйҙә, ниәт иткәнеңде эшлә, Алла һинең менән, – ти Наҫан Дауытҡа.

3Әммә шул төндө Наҫанға Алла һүҙе иңә:

4– Бар, ҡолом Дауытҡа әйт, Раббы былай ти: «Мин төйәкләнер йортто һин төҙөмәҫһең. 5Исраил халҡын Мысырҙан алып сыҡҡан көндән башлап бөгөнгә тиклем өй эсендә йәшәмәнем, бер ерҙән икенсе ергә күсенеп йөрөгәндә урыным гел сатырҙа – Изге торлаҡта булды. 6Исраил халҡы менән ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, халҡыма көтөүсе булһын өсөн Үҙем тәғәйенләп ҡуйған Исраил хакимдарының берәйһенән: „Ниңә Миңә кедр ағасынан йорт һалып бирмәйһегеҙ?“ – тип берәй һүҙ әйткәнем булдымы?» 7Инде ҡолом Дауытҡа былай тип әйт: Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һиңә шулай ти: «Мин һине, һарыҡ көтөп йөрөгән ереңдән алып, үҙ халҡым Исраилдың юлбашсыһы итеп ҡуйҙым+. 8Ҡайҙа ғына барһаң да, һәр ерҙә һинең менән булдым, Мин һинең бөтә дошмандарыңды юҡ иттем. Хәҙер һинең исемеңде ер йөҙөндә йәшәгән бөйөк кешеләр исеме менән бер рәттән мәшһүр итермен+. 9-10Мин халҡым Исраилға Үҙем һайлаған урынды бирермен һәм уны шунда тамыр йәйҙерермен, ул үҙ ерендә тыныс йәшәр, башҡаса шомланып тормаҫ. Элекке кеүек, үҙ халҡым Исраилға Мин ҡуйған хакимдар идара иткән саҡтағы һымаҡ, залимдар уны башҡаса ҡыҫырыҡламаҫ; Мин һине бөтә дошмандарыңдан тыныслыҡта ҡалдырырмын. Һиңә шуны хәбәр итәм: Раббы Үҙе һиңә йорт[*] ҡорасаҡ+. 11Ғүмерең бөтөп, ата-бабаларың хозурына күскәс, һинең нәҫелеңде, улдарыңдың береһен батша итеп ҡуйырмын, уның батшалығын нығытырмын+. 12Ул Миңә бағышлап йорт төҙөр, ә Мин уның тәхетен мәңгелеккә нығытырмын+. 13Мин – уға Атай, ә ул Миңә ул булыр. Мин һиңә тиклемге батшаны рәхмәтемдән мәхрүм иткәйнем, һинең улыңды бер ваҡытта ла тоғро мөхәббәтемдән айырмам+. 14Мин уны йортома һәм батшалығыма мәңгелеккә ҡуйырмын, уның тәхете мәңге ныҡ булыр»+.

15Наҫан Дауытҡа бөтә ошо һүҙҙәрҙе һәм Раббынан иңгән күренмеште һөйләп бирә.

Дауыттың доғаһы

(2 Бат 7:18-29)

16•Дауыт Раббы хозурына барып ултыра. Доға ҡылып, былай ти:

– Эй Аллам Раббым, мин һәм минең нәҫел-нәсәбем кем һуң, Һин мине шул тиклем юғары күтәрҙең! 17Был да әле Һиңә аҙ тойолдо, Аллам. Һин ҡолоңдоң йортоноң киләсәге хаҡында ла хәбәрҙар иттең, мине бөйөк кеше итеп күрәһең, Аллам Раббым! 18Ҡолоңдо шулай ҙурлаған өсөн Дауыт Һинең алда тағы нимә әйтә ала инде? Һин бит Үҙеңдең ҡолоңдо беләһең! 19Раббым! Был бөйөк эштәрҙе Һин ҡолоң хаҡына, йөрәгең ҡушҡанға эшләнең һәм күрһәттең. 20Эй Раббым! Һиңә тиң булырлыҡ һис кем юҡтыр, Һинән башҡа һис бер илаһ юҡтыр! Беҙ быны үҙ ҡолаҡтарыбыҙ менән ишетеп торабыҙ+.

21Ер йөҙөндә халҡың Исраил һымаҡ тағы ниндәй ҡәүем бар? Башҡа ҡайһы халыҡҡа уны йолоп алып Үҙенең халҡы итер өсөн Алланың килгәне бар? Һин Үҙ халҡыңды Мысырҙан ҡотҡарып, исемеңде шөһрәтле иттең. Бөйөк һәм хикмәтле эштәрең аша халҡың алдынан башҡа ҡәүемдәрҙе ҡыуҙың+. 22Һин халҡың Исраилды мәңгегә Үҙеңдеке иттең, Һин, Раббым, уның Аллаһы булдың.

23Хәҙер инде, эй Раббым, Үҙеңдең ҡолоң һәм уның йорто тураһында әйткәнеңде мәңгелеккә нығыт, нимә әйткән булһаң, шуны бойомға ашыр. 24Һинең исемең мәңге йәшәһен, мәңге шөһрәтле булһын. «Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, Исраил халҡының Аллаһы!» тиһендәр. Ҡолоң Дауыттың йорто Һинең алдыңда ҡаҡшамаҫлыҡ булып торһон. 25Эй Аллам, Һин Үҙеңдең ҡолоңа йорт төҙөрмөн тип әйткәйнең. Шуға күрә мин ҡолоң бөтә йөрәгем менән Һиңә ошо доғамды юлларға баҙнат иттем. 26Эй Раббым, Һин – Аллаһың! Үҙеңдең ҡолоңа ана шундай игелек вәғәҙә иттең! 27Инде хозурыңда мәңге торһон өсөн ҡолоңдоң йортона фатихаңды биреүҙе хуш күрҙең. Һин, йә Раббым, уға фатиха бирҙең һәм ул мәңге фатихалы буласаҡ.

18

Дауыттың төрлө ҡәүемдәрҙе еңеүе

(2 Бат 8:1-18; 20:23-26)

18^1•Күпмелер ваҡыт үткәс, Дауыт, пелештиҙәрҙе ҡыйратып, уларҙы үҙенә буйһондора һәм Ғаҫ менән уның тирәһендәге ауылдарҙы тартып ала. 2Ул шулай уҡ Моав халҡын да тар-мар итә. Моавтар Дауытҡа буйһона һәм уға яһаҡ түләй башлай.

3Сова батшаһы Һададғәзәр Евфрат йылғаһы буйында үҙ хакимлығын нығытырға тип килә ятҡанда Дауыт Хамаҫта уны ла ҡыйрата+. 4Дауыт уның мең яу арбаһын, ете мең һыбайлыһын һәм егерме мең йәйәүле яугирен әсиргә ала. Йөҙ яу арбаһына егерлек аттарҙы ҡалдырып, башҡаларының аяҡ һеңерҙәрен ҡырҡтыра+. 5Дамаскта йәшәгән арами халҡы Сова батшаһы Һададғәзәргә ярҙамға килгәс, Дауыт уларҙың егерме ике мең кешеһен үлтерә.

6Дауыт Дамаск арамиҙарының ерендә һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуя; арамиҙар, уға буйһоноп, яһаҡ түләй. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы уны еңеүгә ирештерә. 7Дауыт Һададғәзәр ярандарының алтын ҡалҡандарын Йәрүсәлимгә алып ҡайта+. 8Һададғәзәрҙең Тивхаҫ һәм Кун тигән ҡалаларында Дауыт ҡулына бик күп баҡыр төшөрә. Аҙаҡ шул баҡырҙан Сөләймән Алла йорто өсөн диңгеҙ тип аталған ҙур баҡыр һауыт һәм бағаналар, баҡыр һауыт-һаба эшләтә+.

9Хамаҫ батшаһы Тоғу, Дауыттың Сова батшаһы Һададғәзәр ғәскәрен тар-мар иткәнен ишеткәс, 10улы Һадорамды Дауыт батшаға сәләм күндерергә һәм Һададғәзәрҙе һуғышып еңгәне өсөн ҡотларға ебәрә, сөнки Һададғәзәр оҙаҡ ваҡыттан бирле Тоғуға ҡаршы һуғышҡан була. Һадорам алтын, көмөш, баҡыр әйберҙәр алып килә. 11Дауыт батша уларҙы бөтә ҡәүемдәр – эдом, моав, ғаммон, пелешти һәм ғәмәлектәрҙән алған алтын-көмөш менән бергә Раббыға бағышлай+.

12Серуяһ улы Авишай Тоҙло үҙәндә эдомдарҙың ун һигеҙ меңлек ғәскәрен ҡыйрата. 13Шунан ул Эдомдың бөтә ерендә һаҡсы ғәскәрҙәр ҡуя, уның бөтә халҡы Дауытҡа буйһона. Дауыт ҡайҙа ғына яу сапһа ла, Раббы уны еңеү ҡаҙандыра+.

14•Дауыт бөтә Исраил өҫтөнән хакимлыҡ ҡыла, үҙ халҡына ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк менән идара итә. 15Серуяһ улы Йоав – ғәскәр башлығы, Ахилуд улы Йеһошафат – йылъяҙмасы,+
16Ахитув улы Садоҡ менән Әвйәҫәр улы Авимәләх – ҡаһиндар, Шауша – кәтип,+
17Йеһоядағ улы Бенаяһ – керетиҙәр менән пелеҫиҙәр өҫтөнән башлыҡ, ә Дауыт улдары батшаның иң мөһим ярҙамсылары була+.

19

Дауыттың ғаммондарҙы һәм арамиҙарҙы еңеүе

(2 Бат 10:1-19)

19^1•Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Ғаммон батшаһы Нахаш мәрхүм булып, уның урынына улы тәхеткә ултыра+. 2Дауыт: «Нахаштың миңә игелеге күп тейгәйне, мин дә улы Ханунға яҡшылыҡ эшләйем әле», – тип уйлай.

Дауыт, атаһының вафаты айҡанлы ҡайғыһын уртаҡлашыр өсөн, Ханунға илселәрен ебәрә. Дауыттың хеҙмәтселәре уны йыуатыр өсөн Ғаммон еренә барғас, 3Ғаммон түрәләре Ханунға:

– Әллә Дауыт был кешеләрен атайыңды ихтирам иткәнгә һине йыуатыу өсөн ебәргән тип уйлайһыңмы? Юҡ, Дауыт хеҙмәтселәрен илде ҡарап, барыһын да күреп, һуңынан килеп емереү өсөн ебәргән, – тиҙәр.

4Ханун, Дауыттың хеҙмәтселәрен тотоп алып, уларҙың һаҡалдарын ҡырып, кейемдәрен янбаштарына тиклем киҫеп, ҡайтарып ебәрә.

5Илселәр ҡайтырға сыҡҡас, был хәбәр Дауытҡа килеп етә. Ул илселәрен ҡаршы алырға кешеләр ебәрә, сөнки тегеләр бик ныҡ мыҫҡыл ителгән була. Батша уларға: «Һаҡалдарығыҙ үҫкәнсе, Йерихола ҡалып тороғоҙ, шунан ҡайтырһығыҙ», – тигән бойороғон еткерергә ҡуша.

6Ханун менән ғаммондар, Дауыттың асыуына дусар булғандарын аңлағас, Арам-Наһараимға, Арам-Мағахаға һәм Соваға, яу арбалары һәм һыбайлылар яллау ниәтенән, мең талант[*] көмөш ебәрә+. 7Улар утыҙ ике мең яу арбаһы һәм тотош ғәскәре менән Мағаха батшаһын яллай. Мағаха батшаһы, Медева алдына килеп, туплам ҡора. Ғаммондар ҙа, ҡалаларынан йыйылып сығып, һуғышҡа әҙерләнә+.

8Был хаҡта ишеткәс, Дауыт иң ҡаһарман ғәскәре менән Йоавты уларға ҡаршы ебәрә. 9Ғаммондар ҡала ҡапҡаһынан сығалар ҙа алышҡа әҙерләнеп сафҡа теҙеләләр. Килгән батшалар яланда айырым тора. 10Йоав, дошман ғәскәрҙәренең алдан да, арттан да торғанын күреп, исраилдарҙың иң яҡшы яугирҙәрен һайлап ала ла уларҙы арамиҙарға ҡаршы ҡуя. 11Ғәскәрҙең ҡалғанын ҡустыһы Авишайға тапшыра һәм улар ғаммондарға ҡаршы баҫа+.

12– Әгәр арамиҙар мине еңә башлаһа, һин миңә ярҙамға килерһең, ә ғаммондар һине ҡыҫырыҡлай башлаһа, мин ярҙамға килермен, – ти Йоав. – 13Батыр бул, халҡыбыҙ өсөн, Аллабыҙҙың ҡалалары өсөн ныҡ торайыҡ, ә Раббы Үҙе нисек хуш күрә, шулай эшләр+.

14Бына Йоав ғәскәре менән арамиҙарға һөжүм итә һәм тегеләр унан ҡаса башлай. 15Арамиҙарҙың ҡасҡанын күргән ғаммондар ҙа, Йоавтың туғаны Авишайҙан ҡасып, ҡала эсенә сигенәләр. Бынан һуң Йоав Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайта. 16Үҙҙәренең исраилдарҙан еңелгәнен аңлағас, арамиҙар, сапҡындар ебәреп, Евфрат йылғаһы аръяғында йәшәгән арамиҙарҙы саҡыртып ала. Уларға Һададғәзәрҙең ғәскәр башлығы Шофах етәкселек итә+.

17Был турала Дауытҡа хәбәр еткәс, ул барлыҡ исраилдарҙы йыя ла, Иорданды аша сығып, арамиҙар янына килә. Ул ғәскәрен дошман ҡаршыһына сафҡа теҙә һәм ике арала алыш башлана. 18Арамиҙар Исраил ғәскәренән ҡаса башлай. Дауыт арамиҙарҙың ете мең яу арбаһын һәм ҡырҡ мең йәйәүле һуғышсыһын юҡ итә, уларҙың ғәскәр башлығы Шофахты ла үлтерә.

19Һададғәзәр яҡлылар, үҙҙәренең исраилдарҙан еңелгәнен күргәс, Дауыт менән тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөй һәм уға буйһона. Ә арамиҙар артабан ғаммондарға ярҙам ҡулы һуҙмаҫ була.

20

Рабба ҡалаһын ҡулға төшөрөү

(2 Бат 11:1; 12:26-31)

20^1•Киләһе йылдың яҙында, батшалар яуға сыға торған ваҡытта, Йоав үҙенең ғәскәре менән килеп, ғаммондарҙың ерен таларға тотона һәм Рабба ҡалаһын ҡамап ала. Дауыт был саҡта Йәрүсәлимдә ҡала. Йоав Раббаға һөжүм итә һәм уны емертә+.

2Дауыт Ғаммон батшаһының башындағы тажын ала. Аҫыл таштар менән биҙәлгән был тажда бер талант алтын булып сыға. Тажды Дауыттың башына кейҙерәләр. Ул ҡалала бик күп яумал ҡулға төшөрә. 3Унда йәшәгән халыҡты, ҡыуып алып китеп, бысҡы, тимер кәйлә һәм балта менән эшләргә мәжбүр итә. Ғаммондарҙың барлыҡ ҡалаларында ла ул шулай эшләй. Шунан Дауыт үҙенең бөтә ғәскәре менән Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайта.

Пелештиҙәр менән һуғыш

(2 Бат 21:18-22)

4Бынан һуң Гәзәрҙә пелештиҙәр менән һуғыш була. Хушанан Сиббехай рефалар тоҡомонан булған Сиппайҙы үлтерә һәм пелештиҙәр буйһонорға мәжбүр була+. 5Шунан һуң пелештиҙәр менән тағы бер алыш була. Шунда Яғыр улы Әлханан Ғаҫ кешеһе Голиаҫтың туғаны Лахмиҙы еңә. Лахмиҙың һөңгө һабы туҡыу ыҫтаны таяғы оҙонлоҡ була+.

6Һуңғараҡ йәнә бер һуғыш Ғаҫта була. Унда бер һонтор кәүҙәле кешенең ике ҡулы ла, аяҡтары ла алтышар бармаҡлы булып, бармаҡтары йәмғеһе егерме дүрт була. Ул да рефалар тоҡомонан. 7Шул әҙәм исраилдарҙы хурларға тотонғас, уны Йонаҫан үлтерә. Йонаҫан Дауыттың ағаһы Шимғаның улы була+. 8Был һуғышсылар Ғаҫта йәшәгән рефалар тоҡомонан була, улар Дауыт менән уның кешеләре тарафынан үлтерелә+.

21

Дауыттың халыҡ иҫәбен алырға бойороуы

(2 Бат 24:1-9)

21^1•Исраилдарға ҡарата яман уй ҡороп, шайтан Дауытты Исраил халҡының иҫәбен алырға ҡоторта+. 2Дауыт Йоавҡа һәм халыҡтың түрәләренә:

– Барығыҙ, Беер-Шәвәғтән алып Данға тиклем йөрөп, халыҡтың иҫәбен алығыҙ, мин ҡайҙа күпме кеше барлығын беләйем, – тип бойора+.

3Әммә Йоав батшаға:

– Раббы Үҙенең халҡын әлегенән йөҙ тапҡырға арттырһын! Эй хакимым батшам, улар бөтәһе лә хакимымдың ҡолдары түгелме ни? Ниңә кәрәк был минең хакимыма? Исраилды ниңә ғәйепле итергә? – тип яуаплай+.

4Ләкин батша һүҙе Йоавтың һүҙенән өҫтөн булып ҡала. Йоав бөтә Исраилды йөрөп сыға, шунан Йәрүсәлимгә ҡайта. 5Ул Дауытҡа халыҡтың иҫәбен еткерә: Исраилда ҡулына ҡылыс тоторлоҡ бер миллион йөҙ мең ир-егет, Йәһүҙәлә дүрт йөҙ етмеш мең ир-егет булғаны асыҡлана+. 6Йоав левиҙәр менән бинйәминдәрҙе иҫәпкә алмай, сөнки батшаның был бойороғо уның күңеленә ятмаған була+.

7•Алла ла был эште хуш күрмәй, шунлыҡтан Ул исраилдарға ҡаза ебәрә.

Раббының Исраилды язалауы

(2 Бат 24:10-25)

8Дауыт Аллаға былай ти:

– Мин былай эшләп, ауыр гонаһ ҡылдым, – тине. – Хәҙер Һиңә ялбарып, шуны һорайым: ҡолоңдоң гонаһын ярлыҡа, аҡылһыҙҙарса эш иткәнмен+.

9Дауыттың әүлиәһе Ғадҡа Раббы һүҙе була:+

10– Бар ҙа Дауытҡа еткер: «Раббы былай тип әйтә: „Мин һиңә өс төрлө яза тәҡдим итәм. Шуларҙың береһен һайлап ал да, Мин һиңә шуны ебәрермен“».

11Ғад Дауытҡа килеп:

– Раббы былай ти: «Һайла – 12бөтөн Исраил ерендә өс йыл аслыҡ булһынмы, йә өс ай һине туҡтауһыҙ дошмандарың эҙәрлекләп, уларҙың ҡылысы һиңә килеп етһенме, йә өс көнгә Раббы ҡылысы ябырылып, илдә үләт таралһын һәм Раббы фәрештәһе халҡыңды ҡырһынмы?» Хәҙер уйла ла әйт: Раббыға мин ниндәй яуап бирергә тейешмен? – тип белдерә.

13Дауыт Ғадҡа былай тип яуап ҡайтара:

– Бик ауыр миңә, әммә әҙәм ҡулына ҡалғансы, язаны Раббынан алыу яҡшыраҡ булыр, сөнки Уның рәхимлеге сикһеҙ+.

14Шунан Раббы исраилдарға үләт ебәрә һәм етмеш мең кеше ҡырыла+. 15Алла, Йәрүсәлимде юҡ итер өсөн, Үҙенең фәрештәһен ебәрә. Әммә фәрештә ҡаланы ҡыра башлағас, Раббы кире уйлай, яза бирмәҫкә була. Халыҡты ҡырған фәрештәгә:

– Етер, ҡулыңды төшөр! – ти.

Был ваҡытта Раббы фәрештәһе йевуси халҡынан булған Орнан тигән кешенең ырҙыны янында торған була+. 16Дауыт, башын күтәреп ҡараһа, ер менән күк араһында Йәрүсәлим өҫтөнә ҡылысын һуҙған Раббы фәрештәһен күреп ҡала. Ҡыл кейемгә кейенгән Дауыт һәм аҡһаҡалдар йөҙҙәре менән ергә ҡаплана. 17Ә Дауыт Аллаға былай ти:

– Халыҡты һанарға ҡушҡан мин түгелме ни? Мин гонаһ ҡылдым, мин енәйәт эшләнем. Ә был кешеләрҙең, Һинең һарыҡтарыңдың, ниндәй ғәйебе бар һуң? Раббым, Аллам минең, ҡулыңды миңә һәм атайым йортона төшөрһәнә. Үҙ халҡыңды һәләк итмәһәңсе.

18•Шунан Раббы фәрештәһе Ғад аша Дауытҡа йевуси Орнандың ырҙынына барып, Раббыға ҡорбан усағы эшләргә бойора. 19Дауыт Ғадтың Раббы исеменән әйткән һүҙен үтәргә китә.

20Орнан был ваҡытта бойҙай һуғып йөрөгән була. Боролоп ҡараһа, фәрештәне күреп ҡала. Эргәһендәге дүрт улы кереп йәшенә һала. 21Дауыт Орнан янына килә. Дауыт килгәнен күргән Орнан ырҙындан сыға ла ергә тиклем бөгөлөп баш эйә. 22Дауыт Орнанға:

– Миңә ырҙыныңды тулы хаҡына һат. Халыҡтың үләттән ҡырылыуы туҡталһын өсөн, мин унда Раббыға ҡорбан усағы эшләйем, – ти+.

23– Ал, хакимым батша нимә теләй, шуны эшләһен. Бына тотош яндырыу ҡорбаны өсөн үгеҙҙәремде, утынға – ашлыҡ һуҡҡысты, икмәк саҙаҡаһына – бойҙайҙы, барыһын да бушлай бирәм, – ти Орнан батшаға+.

24Әммә Дауыт батша уға:

– Юҡ, мин һиңә тулы хаҡын көмөш менән түләйем, һинеке булғанды мин Раббыға ҡорбан итә лә, бушҡа алғанды тотош яндырыу ҡорбаны итә лә алмайым, – тип яуап ҡайтара.

25Дауыт Орнанға урын өсөн алты йөҙ шекел алтын бирә. 26Шул урында Дауыт Раббыға бағышлап ҡорбан усағы эшләй һәм тотош яндырыу, татыулыҡ ҡорбандары килтерә. Шунан Раббыға ялбара һәм Раббы, уны ишетеп, күктән тотош яндырыу усағына ут төшөрә+.

27Шунан Раббы Үҙенең фәрештәһенә бойора һәм тегеһе ҡылысын кире ҡынына тыға.

28Шул саҡ Дауыт, йевуси Орнандың ырҙын табағында Раббының яуап биргәнен күреп, шунда ҡорбан килтерә.

29Муса сүлдә саҡта яһаған Раббы сатыры менән тотош яндырыу ҡорбаны усағы был ваҡытта Ғивғон эргәһендәге табыныу ҡалҡыулығында була+. 30Аллаға мөрәжәғәт итер өсөн Дауыт ул ергә бара алмай, сөнки Раббы фәрештәһенең ҡылысынан ҡурҡа.

22

Дауыттың ҡорам төҙөргә әҙерләнеүе

22^1– Бында Раббы Алланың йорто менән Исраилдың тотош яндырыу усағы булыр, – ти Дауыт.+

2Дауыт Исраил еренә килеп төпләнгән сит ҡәүем кешеләрен йыйырға бойора һәм улар араһынан таш ҡырҡыусыларҙы Алла йортон төҙөр өсөн юнылған таш әҙерләргә ҡуя+. 3Дауыт ишек-ҡапҡаларға, элгес-күгәндәргә ҡаҙау ҡойор өсөн бик күп тимер, үлсәп бөткөһөҙ күләмдә баҡыр әҙерләй+. 4Кедр ағасы бихисап була, сөнки сидондар менән тирҙар Дауытҡа бик күп кедр ағасы ташый+.

5– Улым Сөләймән әлегә йәш һәм тәжрибәһеҙ, ә Раббыға төҙөләһе йорт бик мөһабәт, даны бөтә донъяға таралырлыҡ затлы-зиннәтле булырға тейеш, шуға күрә мин уға бөтә кәрәк-яраҡты әҙерләйем, – ти Дауыт.

Шулай итеп, Дауыт вафатына тиклем бик күп нәмә хәстәрләй+.

6Дауыт улы Сөләймәнде эргәһенә саҡырып ала ла уға Исраил Аллаһы Раббыға йорт төҙөргә васыят әйтә.

7– Улым! – ти Дауыт Сөләймәнгә. – Мин Раббы Аллам хөрмәтенә йорт һалырға ниәтләгәйнем+. 8Әммә миңә Раббы һүҙе булды: «Һин бик күп ҡан ҡойҙоң, ҙур һуғыштар алып барҙың. Ер йөҙөндә Минең алдымда бик күп ҡан ҡойғанға күрә, һин Минең исемем өсөн йортто төҙөргә тейеш түгелһең+. 9Бына һинең улың тыуыр: ул тыныслыҡ кешеһе булыр. Мин уны уратып алған бөтә дошмандарынан тыныслыҡ бирермен, шуға күрә уның исеме Сөләймән[*] булыр. Уның осоронда Исраилға тыныслыҡ һәм именлек бирермен+. 10Минең исемемә бағышланған йортто ул төҙөр. Ул Миңә – улым, ә Мин уға Атай булырмын, Исраил өҫтөндә уның батшалыҡ тәхетен мәңгелеккә нығытырмын», – тине+.

11Бына хәҙер, улым, Раббы һинең менән булһын! Эштәрең уңыш ҡаҙанһын, Ул әйткәнсә, һиңә Раббың Аллаға йорт төҙөргә насип итһен. 12Һине Исраил өҫтөнән ҡуйғас, Аллаң Раббының ҡанунын үтәр өсөн һиңә зиһен һәм аҡыл бирә күрһен. 13Раббының Муса аша Исраилға биргән ҡағиҙә һәм ҡарар-ҡанундарын еренә еткереп үтәһәң, бар эшең уң булыр. Ныҡ бул, ҡыйыу бул, ҡурҡма, күңел төшөнкөлөгөнә бирелмә!+
14Бына мин, ҙур тырышлыҡ һалып, Раббы йорто өсөн йөҙ мең талант алтын һәм миллион талант көмөш, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ күләмдә баҡыр менән тимер әҙерләнем. Ағас-таш та әҙерләнем. Ә һин быларға тағы ла өҫтә. 15Һинең эшселәрең бик күп, таш ҡырҡыусылар ҙа, ташсылар ҙа, балта оҫталары ла, башҡа оҫталар ҙа етерлек. 16Алтын, көмөш, баҡыр, тимерҙең иҫәбе-һаны юҡ, башла, эшлә. Раббы һинең менән булһын.

17Дауыт барлыҡ Исраил башлыҡтарына улы Сөләймәнгә ярҙамлашырға бойора:

18– Һеҙгә һәр яҡлап именлек биргән Аллабыҙ Раббы һеҙҙең менән түгелме ни? Ул был ерҙә йәшәгән бар халыҡты минең ҡулыма тапшырҙы, был ер Раббы менән Уның халҡына буйһондо+. 19Шуға күрә бөтөн йөрәгегеҙ һәм бар булмышығыҙ менән Аллағыҙ Раббыға ынтылығыҙ. Раббыбыҙ Аллаға Изге торлаҡ төҙөгөҙ, унан һуң Раббы исеменә бағышланған был йортҡа Раббының Килешеү һандығы менән Алланың изге һауыттарын күсерерһегеҙ.

23

Левиҙәрҙең вазифаһы

23^1Йәшәрен йәшәп, олоғайып киткән Дауыт Исраил батшаһы итеп улы Сөләймәнде ҡуя+. 2Шунан Исраилдың бар башлыҡтарын, ҡаһиндарын, левиҙәрҙе йыя. 3Утыҙ йәше тулып уҙған барлыҡ левиҙәрҙең иҫәбен алалар. Улар йәмғеһе утыҙ һигеҙ мең кеше булып сыға+. 4Шуларҙың егерме дүрт меңе – Раббы йортонда хеҙмәттә, алты меңе – идара итергә һәм хөкөм сығарырға, 5дүрт меңе – ҡапҡа һаҡларға һәм тағы дүрт меңе, Дауыт эшләп биргән уйын ҡоралдарында уйнап, Раббыға дан йырларға тейеш+. 6Дауыт уларҙы Леви улдарынан Гершон, Ҡыһаҫ һәм Мерари нәҫелдәре буйынса төркөмдәргә бүлә+.

7Гершондың ике улы – Лағдан менән Шимғи+. 8Лағдандың өс улы: беренсеһе Йехиил, йәнә Зеҫам менән Йоил+. 9Шимғиҙең өс улы: Шеломиҫ, Хазиел һәм Һаран. Улар – Лағдан тоҡомоноң нәҫел башлыҡтары. 10Шимғиҙең Яхаҫ, Зиза, Йеғуш һәм Бериға тигән тағы дүрт улы була. 11Яхаҫ – баш балаһы, Зиза – икенсеһе. Йеғуш менән Бериғаның балалары аҙ булғанлыҡтан, улар бер ғаилә булып һанала.

12Ҡыһаҫтың дүрт улы: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил+. 13Ғамрам улдары: Һарун менән Муса. Һарун һәм уның тоҡомо, иң изге әйберҙәрҙе изгеләндереү өсөн, мәңгелеккә айырып алына. Уға һәм уның улдарына Раббы алдында төтәтеү башҡарыу, ғүмер буйы Раббыға хеҙмәт итеү һәм Уның исеменән фатиха биреү бурысы һалына+. 14Алла бәндәһе Мусаға килгәндә, уның улдары Леви ырыуының бер өлөшө булып һанала+. 15Мусаның улдары: Гершом һәм Әлиғәзәр+. 16Гершомдың баш балаһы Шевуил исемле була+. 17Әлиғәзәрҙең берҙән-бер улы – Рехавъяһ. Әлиғәзәрҙең башҡа улдары булмай, Рехавъяһтың иһә улдары бик күп була+.

18Исһарҙың улдары: баш балаһы – Шеломиҫ.

19Хеврондың улдары: беренсеһе – Йерияһ, икенсеһе – Амаръяһ, өсөнсөһө – Яхазиил, дүртенсе – Йеҡамғам+.

20Ғуззиилдың улдары: беренсеһе – Миха һәм икенсеһе – Йишшияһ+.

21Мерари улдары: Махли менән Муши. Махлиҙың улдары: Әлғазар һәм Ҡиш+. 22Әлғазар вафат була, уның улдары булмай, тик ҡыҙҙар ғына тыуа. Уның ҡыҙҙарын ике туған ағай-энеләре – Ҡиш улдары ала+. 23Мушиҙың өс улы: Махли, Ғедәр һәм Йәремоҫ+.

24Исемдәре ғаиләләре буйынса нәҫел яҙмаларына теркәлеп, йәше егерменән уҙған һәм Раббы йортонда хеҙмәт иткән Леви ырыуының нәҫел башлыҡтары бына ошолар+.

25Дауыт былай тип әйткән була: «Исраил Аллаһы Раббы, Үҙенең халҡына именлек биреп, мәңгегә Йәрүсәлимдә төйәкләнде+. 26Шул сәбәптән левиҙәргә изге сатырҙы һәм ундағы хеҙмәт өсөн кәрәк булған әйберҙәрҙе күтәреп йөрөүҙең кәрәге юҡ».

27Дауыттың һуңғы бойороғо буйынса, егерме йәше тулып уҙған левиҙәр иҫәпкә алына. 28Уларҙың вазифаһы Раббы йортондағы хеҙмәттә Һарун нәҫеленә ярҙам итеү була: ихаталарҙы һәм бүлмәләрҙе тәртиптә тотоу, изге әйберҙәрҙең таҙалығын хәстәрләү һәм Алла йортондағы башҡа эштәрҙе башҡарыу,+
29изге икмәктәр һәм икмәк саҙаҡаһы өсөн килтерелгән бойҙай оно, сөсө икмәктәр, бешерелгән һәм майға буталған ризыҡтар өсөн яуаплы булып, уларҙың бөтәһенең күләме һәм ауырлығын күҙәтеү. 30Һәр көн иртән һәм кис улар Раббыға шөкөр ҡылырға һәм Уға дан йырларға тейеш була. 31Шәмбеләрҙә, Яңы ай байрамдарында һәм Раббы тәғәйенләгән башҡа байрамдарҙа Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары килтергәндә, шулай уҡ һәр иртә һәм кис Раббыға рәхмәттәр уҡырға, дан йырларға, Раббы хозурында һәр саҡ ҡағиҙәгә ярашлы билдәле бер һанда хеҙмәт итергә тейеш була+. 32Шулай итеп, улар Осрашыу сатыры һәм изге урын өсөн яуаплы була, шулай уҡ ҡәрҙәштәре – Һарун нәҫелдәренә Раббы йортонда хеҙмәт иткәндә ярҙамлаша.

24

Ҡаһиндарҙың вазифаһы

24^1Һарун нәҫеле түбәндәгесә бүленә. Һарун улдары: Надав, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар+. 2Надав менән Авиһу аталарынан алда донъя ҡуя, улдары булмай, шунлыҡтан ҡаһинлыҡты Әлғазар менән Иҫамар алып бара+. 3Дауыт Әлғазар нәҫеленән Садоҡ һәм Иҫамар нәҫеленән Ахимәләх ярҙамында Һарун нәҫелен вазифаларына күрә төркөмдәргә бүлә+. 4Әммә, Әлғазар улдары араһында нәҫел башлыҡтары Иҫамар улдары араһындағыға ҡарағанда күберәк булған өсөн, Әлғазар нәҫеле – ун алты, ә Иҫамар улдары – һигеҙ төркөмгә бүленә. 5Улар бөтәһе лә бер төрлө, йәрәбә буйынса бүленә, сөнки Әлғазар нәҫелендә лә, Иҫамар нәҫелендә лә Изге торлаҡтағы башлыҡтар һәм Алла тәғәйенләгән башлыҡтар була. 6Уларҙы батшаның, түрәләрҙең һәм ҡаһин Садоҡ менән Әвйәҫәр улы Ахимәләхтең, ҡаһин һәм Леви ырыуы башлыҡтарының күҙе алдында левиҙәрҙән булған кәтип Неҫанил улы Шемағъяһ теркәй бара: бер ғаиләне – Әлғазар нәҫеленән, икенсеһен Иҫамар нәҫеленән алалар.

7Беренсе йәрәбә – Йеһояривҡа, икенсеһе – Йедағъяһҡа,+
8өсөнсөһө – Харимға, дүртенсеһе – Сеғоримға, 9бишенсеһе – Малкияһҡа, алтынсыһы – Миямингә, 10етенсеһе – Һаҡҡосҡа, һигеҙенсеһе – Авияһҡа,+
11туғыҙынсыһы – Йешуағҡа, унынсыһы – Шеханъяһҡа, 12ун беренсеһе – Әлйәшивкә, ун икенсеһе – Яҡимға, 13ун өсөнсөһө – Хуппаға, ун дүртенсеһе – Йәшәвавҡа, 14ун бишенсеһе – Билгаға, ун алтынсыһы – Иммергә, 15ун етенсеһе – Хезиргә, ун һигеҙенсеһе – Һапписсесҡа, 16ун туғыҙынсыһы – Пеҫахъяһҡа, егерменсеһе – Йехезҡилға, 17егерме беренсеһе – Яхинға, егерме икенсеһе – Гамулға, 18егерме өсөнсөһө – Делаяһҡа, егерме дүртенсе Мағазъяһҡа төшә. 19Исраил Аллаһы Раббы бойорғанса, бабалары Һарун биргән күрһәтмәләргә ярашлы, Раббы йортона хеҙмәткә килеү тәртибе ошолай була.

20Левиҙең ҡалған вариҫтары түбәндәгеләр. Ғамрам улдарынан: Шуваил; Шуваил улдарынан: Йәхдейәһ+. 21Рехавъяһтан: Рехавъяһ улдарынан Йишшияһ беренсе була. 22Исһарҙан: Шеломоҫ; Шеломоҫ улдарынан: Яхаҫ. 23Хеврон улдары: беренсе – Йерияһ, икенсе – Амаръяһ, өсөнсө – Яхазиил, дүртенсе – Йеҡамғам+. 24Ғуззиил улы: Миха; Миха улдарынан: Шамир. 25Миханың туғаны Йишшияһ; Йишшияһ улдарынан: Зәкәрьяһ. 26Мерари улдары: Махли менән Муши – улар Мерари улы Яғазияһтың улдары. 27Мерари тоҡомонан Яғазияһтың башҡа улдары: Шоһам, Заккур һәм Ғиври.
28Махлиҙыҡы – Әлғазар; уның улдары булмай. 29Ҡиштан: Ҡиш улы – Йерахмеил. 30Муши тоҡомо – Махли, Ғедәр, Йеримоҫ. Былар – ғаиләләре буйынса һаналған левиҙәр. 31Һарун нәҫеленән булған ағай-энеләре кеүек Дауыт батша, Садоҡ, Ахимәләх, ҡаһин һәм Леви нәҫелдәре башлыҡтары алдында эре нәҫелдәр менән вағыраҡ нәҫелдәр типә-тиң тороп йәрәбә һалыша+.

25

Йырсылар

25^1Дауыт ғәскәр башлыҡтары менән бергә Асаф, Һеман һәм Йедуҫун улдарын махсус хеҙмәткә айырып ала: улар, арфала һәм лирала уйнап һәм тәрилкә һуғып, пәйғәмбәрлек итергә тейеш була. Был хеҙмәткә түбәндәгеләр тәғәйенләнә+.

2Асаф улдарынан: Заккур, Йософ, Нетанъяһ һәм Асарела. Улар аталарының етәкселеге аҫтында була. Асаф батша бойороғо буйынса пәйғәмбәрлек итергә тейеш була.

3Йедуҫундан: Йедуҫундың алты улы – Гедалъяһ, Сери, Йешағъяһ, Шимғи, Хашавъяһ, Маттиҫъяһ. Аталары Йедуҫун уларҙың етәксеһе була, арфала уйнап пәйғәмбәрлек итә һәм Раббыға шөкөрана ҡылып маҡтау яуҙыра.

4Һемандан: Һемандың улдары Буккияһ, Маттанъяһ, Ғуззиил, Шевуил, Йеримоҫ, Хананъяһ, Ханани, Әлиаҫа, Гиддалти, Ромамти-Әзәр, Йошбеҡаша, Маллоҫи, Һоҫир һәм Махазиоҫ. 5Был балалар барыһы ла Алланың батша әүлиәһе Һеманға, данлы итермен, тигән вәғәҙәһе буйынса бирелгән була. Алла Һеманға ун дүрт ул һәм өс ҡыҙ насип итә. 6Улар барыһы ла аталарының етәкселеге аҫтында тәрилкә һуғып, лира һәм арфаларҙа уйнап, йырлап, Раббы йортонда хеҙмәт итә. Асаф, Йедуҫун, Һеман батшаға буйһона. 7Раббы алдында йырларға өйрәтелеп, был һөнәрҙең оҫталары булғандар ағай-энеләре менән бергә һәммәһе ике йөҙ һикһән һигеҙ кеше була. 8Улар, йәрәбә һалып, хеҙмәт итеү сиратын билдәләй. Йәрәбә һалғанда олоһо-кесеһе, остаздары һәм өйрәнсектәре тиң була+.

9Беренсе йәрәбә – Асаф нәҫеленән Йософҡа, икенсеһе ағай-энеһе һәм улдары менән Гедалъяһҡа сыға. Улар ун ике кеше була. 10Өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Заккурға төшә, улар – ун ике. 11Дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Исригә – улар ун ике. 12Бишенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Нетанъяһҡа – улар ун ике. 13Алтынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Буккияһҡа – улар ун ике. 14Етенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йесарела – улар ун ике. 15Һигеҙенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йешағъяһҡа – улар ун ике. 16Туғыҙынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Маттанъяһҡа – улар ун ике. 17Унынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Шимғигә – улар ун ике. 18Ун беренсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Ғазарилға – улар ун ике. 19Ун икенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Хашавъяһҡа – улар ун ике. 20Ун өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Шуваилға – улар ун ике. 21Ун дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Маттиҫъяһҡа – улар ун ике. 22Ун бишенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йәремоҫҡа – улар ун ике. 23Ун алтынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Хананъяһҡа – улар ун ике. 24Ун етенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Йошбеҡашаға – улар ун ике. 25Ун һигеҙенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Хананиға – улар ун ике. 26Ун туғыҙынсыһы улдары һәм ағай-энеһе менән Маллоҫиға – улар ун ике. 27Егерменсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Әлиаҫаға – улар ун ике. 28Егерме беренсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Һоҫирға – улар ун ике. 29Егерме икенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Гиддалтиға – улар ун ике. 30Егерме өсөнсөһө улдары һәм ағай-энеһе менән Махазиоҫҡа – улар ун ике. 31Егерме дүртенсеһе улдары һәм ағай-энеһе менән Ромамти-Әзәргә – улар ун ике.

26

Ҡапҡа һаҡсылары

26^1Ҡапҡа һаҡсылары түбәндәгесә бүленә. Ҡорахтарҙан – Асаф улы Ҡоренан тыуған Мешәләмъяһ. 2Мешәләмъяһ улдары: баш балаһы – Зәкәрьяһ, икенсеһе – Йедиғаил, өсөнсөһө – Зевадъяһ, дүртенсеһе – Яҫниил,+
3бишенсеһе – Ғелам, алтынсыһы – Йеһоханан, етенсеһе – Әлйеһоғынай.

4Ғовед-Эдомдың улдары: баш балаһы – Шемағъяһ, икенсеһе – Йеһозавад, өсөнсөһө – Йоах, дүртенсеһе – Сахар, бишенсеһе – Неҫанил,+
5алтынсыһы – Ғаммиил, етенсеһе – Исасхар, һигеҙенсеһе – Пеғуллеҫай. Раббы уға шулай итеп фатихаһын бирә+. 6Уның улы Шемағъяһтан да үҙ нәҫелендә башлыҡ булған улдар тыуа, сөнки улар ҡаһарман яугирҙәр була. 7Шемағъяһтың улдары: Ғоҫни, Рефаил, Ғовед, Әлзавад, ағай-энеләре Әлиһу менән Семахъяһ та булдыҡлы кешеләр була. 8Улар бөтәһе лә – Ғовед-Эдом нәҫеленән. Улдары, ағай-энеләре менән бергә хеҙмәттә тырыш һәм булдыҡлы кешеләр һаны Ғовед-Эдом нәҫелендә алтмыш ике була+. 9Мешәләмъяһтың улдары һәм ағай-энеһенән булдыҡлы кешеләр ун һигеҙ була.

10Мерари нәҫеленән Хосаның улдары: иң өлкәне Шимри, ул баш бала булмаһа ла, атаһы уны баш итеп ҡуя; 11икенсеһе – Хилҡияһ, өсөнсөһө – Тевалъяһ, дүртенсеһе – Зәкәрьяһ; Хосаның барлығы ун өс улы һәм ағай-энеһе була.

12Был ҡапҡа һаҡсылары төркөмдәренең – башлыҡтары кем булыуына ҡарап – ағай-энеләре кеүек үк Раббы ҡорамындағы хеҙмәттәрендә үҙҙәренең вазифалары була. 13Хеҙмәт башҡарыу өсөн олоһо-кесеһе тиң булып, һәр ҡапҡаны йәрәбә һалып бүлешәләр+.

14Көнсығыш ҡапҡаға йәрәбә Шәләмъяһҡа сыға. Уның улы, аҡыллы кәңәштәре менән билдәле Зәкәрьяһ, йәрәбәгә Төньяҡ ҡапҡаны ҡабул итә. 15Ғовед-Эдомға – Көньяҡ ҡапҡа, ә уның улдарына келәттәрҙе һаҡлау эләгә+. 16Шуппим менән Хосаға Көнбайыш ҡапҡаһы һәм Шаллехеҫ ҡапҡаһы төшә, унда юл үрләп китә. Ҡарауыл төркөмдәре бер-береһенең ҡаршыһында була: 17көнсығыштан – алтышар леви, төньяҡтан – дүртәр, көньяҡтан – дүртәр, ә келәттәр эргәһенән икешәр леви көн һайын һаҡ хеҙмәтендә тора.

18Көнбайыш ихатала юл буйында дүртәр, ә ихатала иһә икешәр кеше һаҡта тора. 19Ҡорах һәм Мерари нәҫелдәренән ҡапҡа һаҡсылары бына ошолай бүленә.

Хазиналарҙы һаҡлаусылар һәм башҡа хеҙмәтселәр

20Уларҙың леви ҡәрҙәштәре иһә Алла йортондағы хазиналарҙы һәм изге әйберҙәр ҡаҙнаһын ҡарауыллай. 21Гершон нәҫеленән булған Лағдандың тоҡомонан Лағдандың ғаилә башлыҡтарының береһе Йехиили+. 22Йехиили улдары: Зеҫам менән Йоил. Уларға Раббы йортоноң хазиналарын һаҡлау ышанып тапшырыла.

23Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил нәҫелдәре: 24Муса улы Гершомдың тоҡомонан Шевуил хазиналар ҡаҙнаһының баш яуаплыһы була+. 25Уның Әлиғәзәр яғынан туғандары – Әлиғәзәрҙең улы Рехавъяһ, Рехавъяһтың – Йешағъяһ, Йешағъяһтың – Йорам, Йорамдың – Зихри, Зихриҙың Шеломиҫ тигән улы була+. 26Ошо Шеломиҫ һәм уның ағай-энеһе Раббыға бағышланған изге әйберҙәр һаҡлағысы өсөн яуаплы була. Был һаҡлағыста Дауыт батша, ғаилә башлыҡтары, мең баштары, йөҙ баштары, ғәскәр башлыҡтары Раббыға бағышлаған бүләктәр һаҡлана+. 27Һуғыштарҙа яулап алынған яумалдың бер өлөшөн улар Раббы йортон тотоуға бағышлап тапшырыр була. 28Шемуил әүлиә, Ҡиш улы Шаул, Нер улы Авнер, Серуяһ улы Йоав бағышлағандың барыһы, бағышлаған бүләктәрҙең һәммәһе Шеломиҫ менән уның туғандарының ҡулы аҫтында була.

29Исһар нәҫеленән Кенанъяһ һәм уның улдары Раббы йорто менән бәйләнмәгән хеҙмәткә тәғәйенләнә. Улар Исраилда мөдир һәм хөкөмдар вазифаһын башҡара+.

30Хеврон нәҫеленән: Хашавъяһ һәм уның ағай-энеһе, бер мең ете йөҙ ғәйрәтле ир, Исраилдың Иордан йылғаһының көнбайыш яғындағы биләмәләре өҫтөнән күҙәтселек итә, Раббыға хеҙмәт күрһәтеү һәм батшаның эштәре өсөн яуаплы була+. 31Хеврондарҙың башлығы Йерияһ була. Дауыттың батшалыҡ итеүенең ҡырҡынсы йылында хеврондарҙың нәҫел шәжәрәләре тикшерелә һәм Ғилғәд Яғзерендә уларҙың ҡаһарман яугирҙәре табыла+. 32Йерияһтың ағай-энеһе, ике мең ете йөҙ ғәйрәтле ир, ғаилә башлыҡтары була. Уларҙы Дауыт батша Рәүвән һәм Ғад ырыуы, Менашше ырыуының яртыһы өҫтөнән Алла эштәре буйынса ла, батша эштәре буйынса ла баш итеп ҡуя.

27

Ғәскәр башлыҡтары

27^1•Батша хеҙмәтендә булған исраилдарҙың ғаилә башлыҡтары, мең баштары һәм йөҙ баштары, мөдирҙәр исемлеге түбәндә бирелә. Егерме дүртәр мең яугирҙән торған төркөмдәр батшаға уның бөтә эштәрендә йыл әйләнәһенә берәр ай сиратлап хеҙмәт итә.

2Беренсе айҙа хеҙмәт итергә тейешле тәүге төркөмгә Завдиил улы Яшовғам етәкселек итә, уның ҡул аҫтында егерме дүрт мең кеше була. 3Пәрәс нәҫеленән булған Яшовғам беренсе айҙа бөтә ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән баш була+.

4Икенсе айҙың төркөмөнә ахоахлы Додай етәкселек итә, уның ярҙамсыһы Миҡлоҫ була. Уның төркөмөндә егерме дүрт мең кеше була.

5Өсөнсө ай төркөмөнөң ғәскәр башлығы – Йеһоядағ ҡаһин улы Бенаяһ, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше+. 6Был Бенаяһ утыҙ батыр араһына инә һәм уларға етәкселек итә, ә улы Ғаммизавад төркөмгә идара итә.

7Дүртенсе ай төркөмөнә Йоавтың ҡәрҙәше Ғасаһил етәкселек итә. Ғасаһилдан һуң урынына улы Зевадъяһ ҡала. Был бүлектә лә егерме дүрт мең кеше була+.

8Бишенсе ай төркөмөнөң башлығы Израхтан Шамхуҫ була. Уның бүлегендә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә.

9Алтынсы ай төркөмөнөң етәксеһе итеп Теҡоғанан Ғиҡҡыш улы Ғира ҡуйыла, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була.

10Етенсе ай төркөмөнә етәксе итеп Әфраим ырыуынан Пелондан Хәләс тәғәйенләнә, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була.

11Һигеҙенсе ай төркөмө етәксеһе Зерах нәҫеленән Хушанан Сиббехай була, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә+.

12Туғыҙынсы ай төркөмөнә етәксе итеп Бинйәмин ырыуынан, Ғанаҫоҫ ҡалаһынан Авиғәзәр тәғәйенләнә, уның да төркөмөндә егерме дүрт мең кеше була.

13Унынсы ай төркөмөнөң етәксеһе Зерах нәҫеленән Нетофа кешеһе Маһрай була, уның төркөмөнә лә егерме дүрт мең кеше хеҙмәт итә.

14Ун беренсе ай төркөмөнөң етәксеһе Әфраим нәҫеленән Пирғаҫон кешеһе Бенаяһ була, уның төркөмө лә егерме дүрт мең кешенән тора.

15Ун икенсе ай төркөмөнә Ғоҫниил нәҫеленән Нетофа кешеһе Хелдай етәкселек итә, уның төркөмөндә лә егерме дүрт мең кеше була+.

Исраил ырыуҙарының етәкселәре

16Исраил ырыуҙарының етәкселәре түбәндәгеләр була: Рәүвән ырыуында – Зихри улы Әлиғәзәр; Шимғон ырыуында – Мағаха улы Шефатъяһ; 17Леви ырыуында – Ҡемуил улы Хашавъяһ; ә Һарун нәҫелендә – Садоҡ;+
18Йәһүҙә ырыуында – Дауыт туғандарынан Әлиһу; Исасхар ырыуында – Михаил улы Ғомри. 19Зевулун ырыуында – Ғовадъяһ улы Йишмағъяһ; Нафтали ырыуында – Ғазриил улы Йеримоҫ; 20Әфраим ырыуында – Ғазазъяһ улы Һошеяғ, Менашше ырыуының яртыһында Педаяһ улы Йоил; 21Ғилғәдтәге Менашше ырыуының яртыһында – Зәкәрьяһ улы Иддо; Бинйәмин ырыуында – Авнерҙың улы Яғасиил; 22Дан ырыуында – Йерохам улы Ғазарил. Исраил ырыуҙарының башлыҡтары бына ошолар була.

23Дауыт егерме йәше тулмағандарҙың иҫәбен алып тормай, сөнки Раббы исраилдарҙы күктәге йондоҙҙар кеүек ишәйтергә вәғәҙә иткән була+. 24Серуяһ улы Йоав иҫәп ала башлай, ләкин уны тамамламай. Халыҡты һанаған өсөн исраилдарға Алланың ҡәһәре төшә, һәм был һан Дауыт батшаның йылъяҙмаларына индерелмәй+.

Батшаның яҡындары

25Батша хазиналары өсөн – Ғәдиил улы Ғазмауыҫ, ә баҫыуҙағы, ҡалаларҙағы, ауылдарҙағы, ҡарауыл манараларындағы һаҡлағыстар өсөн Ғуззияһ улы Йонаҫан яуаплы була. 26Баҫыуҙа эшләүселәргә, ер эшкәртеүселәргә Келув улы Ғәзри яуаплы була. 27Йөҙөм баҡсалары өсөн – Раманан Шимғи, ә йөҙөмлөктәрҙәге шарап һаҡламдары өсөн Шефамдан Завди яуап тота. 28Шефелалағы зәйтүн һәм ҡырағай инжир ағастары өсөн Ғәдәрҙән Бәғел-Ханан, ә һаҡлауҙа булған ағас майҙары өсөн Йоғаш яуаплы була. 29Шаронда көтөлгән эре мал өсөн – Шарондан Шитрай, ә үҙәндәрҙәге мал өсөн – Ғадлай улы Шафат яуаплы була. 30Дөйәләр өсөн – Исмәғил нәҫеленән Овил, ишәктәр өсөн – Мероноҫтан Йәхдейәһ; 31ваҡ мал өсөн һағри Язиз яуаплы була. Был түрәләр Дауыт батшаның хужалығындағы мөлкәткә күҙ-ҡолаҡ була+.

32Дауыттың атаһының Йонаҫан исемле туғаны бик аҡыллы, зиһенле кеше була, кәңәшсе һәм кәтип вазифаһын башҡара. Хахмони улы Йехиил батшаның улдарын тәрбиәләй. 33Ахиҫофел – батшаның кәңәшсеһе, ә Аркиҙан Хушай батшаның яҡын дуҫы була+. 34Ахиҫофелдан һуң Бенаяһ улы Йеһоядағ һәм Әвйәҫәр батша кәңәшселәре булып тора, ә Йоав батша ғәскәренең башлығы була+.

28

Дауыттың ҡорам тураһындағы күрһәтмәләре

28^1Дауыт Йәрүсәлимгә Исраилдың барлыҡ түрәләрен: ырыу башлыҡтарын, батша хеҙмәтендәге хәрби бүлек етәкселәрен, мең баштарын, йөҙ баштарын, батшаның һәм уның улдарының бар мөлкәте һәм мал-тыуары өсөн яуаплы кешеләрҙе, һарай әһелдәрен, батыр яугирҙәрҙе һәм барлыҡ ғәйрәтле ирҙәрҙе йыя+. 2Дауыт, аяғүрә баҫып, былай ти:

– Ағай-энем, халҡым, тыңлағыҙ мине! Аллабыҙға аяҡ баҫыр урынды – Раббының Килешеү һандығын урынлаштырыу өсөн йорт һалыу ниәтен күңелемдә күптән йөрөтә инем. Төҙөлөш өсөн кәрәк-яраҡты ла әҙерләгәйнем+. 3Әммә Алла миңә былай тип әйтте: «Минең исемемә бағышланған йортто һин төҙөмәйәсәкһең, сөнки Һин һуғышсыһың һәм ҡан ҡойҙоң», – тине+. 4Тик шулай ҙа, Исраил Аллаһы Раббы атайымдың нәҫеленән нәҡ мине Исраил өҫтөнән мәңгегә батша булыр өсөн һайланы. Бөтә ырыуҙар араһынан Ул Йәһүҙәне баш ырыу итте, Йәһүҙә ырыуынан минең атайымдың нәҫелен һайланы, атайымдың йортонан мине бар Исраилға батша итеп ҡуйыуҙы хуш күрҙе+. 5Раббы миңә бик күп улдар бирҙе, бөтә улдарым араһынан Раббы батшалығы тәхетенә ултыртыр өсөн Исраилға батша итеп Сөләймәнде һайланы+. 6Раббы былай тине: «Һинең улың Сөләймән Минең йортомдо һәм ихаталарымды төҙөр, сөнки уны Үҙемә ул итеп һайланым һәм Мин уға Атай булырмын+. 7Әгәр ул әлеге кеүек Минең бойороҡ-ҡанундарымды еренә еткереп үтәһә, Мин уның батшалығын мәңгегә нығытырмын», – шулай тип әйтте Раббы. 8Ә хәҙер Раббы хозурында йыйылған барлыҡ исраилдар алдында, Аллабыҙ ҡолағына ла ишетелһен тип шуны әйтәм: был һәйбәт ерҙе биләр һәм уны үҙегеҙҙән һуң балаларығыҙға мәңгелеккә мираҫ итеп ҡалдырыр өсөн, Аллағыҙ Раббының бөтә бойороҡтарын теүәл үтәгеҙ. 9Һин, Сөләймән улым, атайыңдың Аллаһын бел һәм уға бөтөн йөрәгең һәм бар булмышың менән хеҙмәт ит, сөнки Раббы бөтә йөрәктәрҙе һынап ҡарай һәм уйҙарҙың һәр ынтылышын аңлай. Әгәр Уны эҙләһәң – табырһың, ә инде Уны ташлаһаң, Ул һинән бөтөнләй ваз кисер+. 10Ҡара уны, һине Раббы Изге торлаҡты төҙөр өсөн һайлаған икән, ныҡ бул һәм эшкә тотон.

11Шунан Дауыт улы Сөләймәнгә ҡорамдың айуанының[*], биналарының, келәттәренең, өҫкө һәм эске бүлмәләрҙең, Килешеү һандығын һәм һандыҡтың гонаһтарҙан паклау ҡапҡасын ҡуяһы урындың һыҙмаларын бирә. 12Дауыт шулай уҡ Раббы йортоноң ихаталары һәм әйләнәләге бүлмәләр, Алла өйө хазиналары ҡаҙнаһы һәм Раббыға бағышланған әйберҙәр ҡаҙнаһы өсөн күңеленән ниәт иткән[*] бөтә нәмәләрҙе лә әйтә. 13Ҡаһиндар һәм левиҙәрҙең бүленешенә, Раббы йортондағы хеҙмәткә, хеҙмәт башҡарғанда кәрәк булаһы һауыттарға бәйле күрһәтмәләр бирә+. 14Ғибәҙәт ҡылғанда ҡулланыла торған алтын һәм көмөш әйберҙәрҙе яһау өсөн күпме алтын һәм көмөш кәрәк буласағын күрһәтеп бирә: 15майшәмдәр менән уларҙың алтын шәмдәлдәре өсөн, ниндәй маҡсатта ҡулланылырына ҡарап, күпме алтын һәм көмөш; 16изге икмәкте ҡуя торған өҫтәл өсөн күпме алтын, көмөш өҫтәлдәр өсөн күпме көмөш; 17саф алтындан яһалырға тейешле сәнскеләр, ҡан һирпеү өсөн сеүәтәләр, ҡомғандар, алтын табаҡтар өсөн күпме алтын, көмөш табаҡтар өсөн күпме көмөш; 18ҡойолған алтындан яһалырға тейешле төтәтеү ҡорбан усағы өсөн күпме алтын китергә тейешлеген әйтә, шулай уҡ Раббының Килешеү һандығы өҫтөндә уны ҡаплап тораһы алтын кирубтар ҡуйылған еңел арбаның һыҙмаһын да бирә+.

19– Быларҙың барыһын да Раббы әйткәндәрҙән яҙып алдым. Ул мине бөтә был төҙөлөш эштәренә төшөндөрҙө, – ти Дауыт+.

20Шунан һуң Дауыт улы Сөләймәнгә былай ти:

– Ныҡ бул, ғәйрәтле бул, эшкә тотон! Ҡурҡма, баҙнатһыҙланма, сөнки Раббы Алла, минең Аллам – һинең менән, һин Раббы йорто өсөн кәрәк эштәрҙе эшләп бөткәнсе, Ул һинең менән булыр, һине яңғыҙ ҡалдырмаҫ+. 21Раббы йортондағы һәр төрлө хеҙмәттәр ҡаһиндар һәм левиҙәргә бүлеп бирелде. Шулай уҡ һинең теләһә ниндәй эште башҡарырға әҙер торған тырыш, һәр эшкә егәрле оҫталарың бар, бөтә башлыҡтар һәм бар халыҡ һинең бойороҡтарыңды үтәргә әҙер.

29

Ҡорам төҙөлөшө өсөн иғәнәләр

29^1Шунан Дауыт батша йыйылған бар халыҡҡа былай ти:

– Раббы Үҙе һайлап алған улым Сөләймән әлегә йәш, тәжрибәһеҙ, ә эшләнәһе эш иҫ киткес бөйөк, сөнки был йорт – кеше өсөн түгел, ә Алла Раббы өсөн+. 2Мин, бар көсөмдө һалып, Алла йортона тейешле әйберҙәрҙе эшләр өсөн алтын, көмөш, баҡыр, тимер, ағас әҙерләнем. Оникс, тирәскә беркетмәле таштар, төҫлө таштар һәм һәр төрлө аҫыл таштар, бик күп мәрмәр әҙерләнем. 3Тағы ла Аллам йортон яратҡанға күрә, Изге йортто төҙөү өсөн әҙерләгән әйберҙәргә өҫтәп, шәхси хазинамдан да алтын менән көмөш бирәм: 4өс мең талант алтын – Офир алтыны, ете мең талант саф көмөш. Был алтын-көмөш йорттоң диуарҙарын эске яҡтан көпләү,+
5шулай уҡ оҫталарға алтын һәм көмөш әйберҙәр яһау өсөн тотонолор. Һеҙҙең арала ла бөгөн Раббы өсөн иғәнә тапшырырға ниәтләүселәр булырмы+?

6Нәҫел башлыҡтары, Исраил ырыуҙарының башлыҡтары, мең баштары, йөҙ баштары, батша хужалығында мөдирлек итеүселәр бүләктәр килтерә башлай. 7Алла йорто төҙөлөшөнә биш мең талант алтын һәм ун мең драхма алтын, ун мең талант көмөш, ун һигеҙ мең талант баҡыр һәм йөҙ мең талант тимер йыйыла. 8Кемдә ҡиммәтле таштар булһа, уларҙы Раббы йортоноң хазина ҡаҙнаһына бирәләр. Хазина өсөн Гершон нәҫеленән Йехиил яуаплы була+.

9Башлыҡтарының ихлас йөрәктән Раббыға тип бүләктәр килтереүенә халыҡ бик шатлана, Дауыт батша ла бик ныҡ ҡыуана+.

Дауыттың Аллаға маҡтау яуҙырыуы

10Дауыт бар йыйын алдында Раббыға шөкөр итеп былай ти:

– Эй Раббы, атабыҙ Исраилдың Аллаһы, мәңге мөбәрәк бул!

11Эй Раббыбыҙ,
Бөйөклөк тә, ҡөҙрәт тә, шөһрәт тә,
Еңеү ҙә, күркәмлек тә Һинеке!
Күктәге лә, ерҙәге бар нәмә лә Һинеке!
Батшалыҡ Һинеке, Раббы,
Һин барыһынан да өҫтөн Хаким!+
12Байлыҡ та, дан да Һинән килә,
Һин бар нәмә өҫтөнән хакимлыҡ итәһең,
Һинең ҡулыңда – ҡөҙрәт үә ҡеүәт,
Кемде теләйһең, шуны бөйөк һәм мөһабәт итеү –
Һинең ихтыярыңда+.
13Эй Аллабыҙ беҙҙең,
Беҙ Һиңә шөкөр итәбеҙ,
Һинең шанлы исемеңде данлайбыҙ.

14Мин кем дә минең халҡым кем? Шундай бүләктәр иғәнә итергә беҙҙең үҙебеҙҙең мөмкинлегебеҙ булыр инеме? Бөтә нәмә Һинән килә, Һинең ҡулыңдан алғанды беҙ Һиңә кире килтерҙек. 15Беҙ Һинең алдыңда атайҙарыбыҙ кеүек ергә ваҡытлыса килгән мосафирҙар һәм килмешәктәр генә. Ерҙәге ғүмеребеҙ ҙә бер күләгә кеүек ҡыҫҡа ғына, шунан артығына өмөтөбөҙ ҙә юҡ+. 16Эй Аллабыҙ Раббы, бөтә был муллыҡты Һиңә, Һинең изге исемеңә йорт төҙөр өсөн әҙерләнек, бының барыһы ла Һинең ҡулыңдан килгән, барыһы ла Һинеке+. 17Беләм, Аллам, һин йөрәктәрҙе һынайһың һәм ихласлыҡты яратаһың; мин быларҙың бөтәһен дә ихлас күңелдән тапшырҙым. Бына бөгөн күрәм, бында йыйылған халҡың да Һиңә шатланып бүләктәр килтерә+. 18Эй Раббым, аталарыбыҙ Ибраһимдың, Исхаҡтың һәм Исраилдың Аллаһы! Халҡыңдың күңелендәге был теләктәрҙе һәм фекерҙәрҙе мәңге һаҡла, уларҙың йөрәген Үҙеңә йүнәлт.

19Улым Сөләймәнгә Һинең бойороҡ, күрһәтмә һәм ҡағиҙәләреңде теүәл үтәрлек тоғро йөрәк бир. Уға мин әҙерләп ҡуйғандарҙан ҡорам төҙөргә насип ит+.

20Бынан һуң Дауыт йыйылған бар халыҡҡа былай ти:

– Аллабыҙ Раббыға шөкөр ҡылығыҙ.

Бар йыйын аталарының Аллаһы Раббыға шөкөр итә, маҡтауҙар яуҙыра, Уға сәждә ҡыла һәм батшаға баш эйә.

Сөләймәндең батша булыуы

21Иртәгәһенә халыҡ Раббыға ҡорбандар килтерә. Мең үгеҙ башмаҡ, мең һарыҡ тәкәһе, мең һарыҡ бәрәсе салып, Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары килтерәләр. Тейешенсә түкмә ҡорбан һәм башҡа бик күп ҡорбандар килтерелә.

22Был көн Раббы хозурында ҙур шатлыҡ менән ашап-эсәләр. Дауыт улы Сөләймәнде тағы бер тапҡыр батша тип иғлан итәләр. Раббы алдында Сөләймән менән Садоҡтың башына зәйтүн майы һөртөп, Сөләймәнде юғары хаким итеп, ә Садоҡты ҡаһин итеп мәсехләйҙәр+. 23Сөләймән Дауыт урынына Раббы тәхетенә ултырып, атаһы Дауыт урынына батша була. Ул ҙур уңыштарға ирешә, бар Исраил уға буйһона+. 24Бар башлыҡтар һәм ғәйрәтле яугирҙәр, Дауыттың бөтә улдары Сөләймән батшаға баш һала. 25Раббы Сөләймәнде бөтөн Исраил алдында ҙурлай һәм әлегә тиклем Исраилда бер батшаға ла күрһәтелмәгән дәрәжәлә дан-шөһрәт менән бүләкләй+.

Дауыттың вафаты

(3 Бат 2:10-12)

26Ишай улы Дауыт бар Исраил өҫтөнән батшалыҡ итә. 27Ул ете йыл Хевронда, утыҙ өс йыл Йәрүсәлимдә идара итә һәм Исраил халҡына йәмғеһе ҡырҡ йыл батша була+. 28Ул тормоштан, байлыҡ һәм дандан туйғансы кинәнеп йәшәй, ҡәнәғәт ҡартлыҡта мәрхүм була. Урынына улы Сөләймән тәхеткә ултыра.

29Дауыт батшаның барлыҡ эш-ғәмәлдәре башынан аҙағынаса Шемуил әүлиәнең һәм Наҫан пәйғәмбәрҙең, шулай уҡ Ғад әүлиәнең яҙмаларында тасуирлана:+
30уның батшалыҡ итеүе, күрһәткән ҡаһарманлыҡтары, уға ҡағылышлы ваҡиғалар һәм Исраил менән, шулай уҡ ерҙәге бөтә батшалыҡтар менән булған хәлдәр барыһы ла һүрәтләнә.

* 7:23 Бериға – йәһүд телендә «бәхетһеҙлек» тигән мәғәнәлә.

* 8:34 Мерив-Бәғел – Мефи-Бошеҫтың икенсе исеме (ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 4:4).

* 13:11 Пәрәс-Ғузза – йәһүд телендә «Ғуззаны һәләк иткән урын» тигән мәғәнәлә.

* 14:11 Бәғел-Перасим – йәһүд телендә «емереп үткән Хаким» тигән мәғәнәлә.

* 17:9-10 Йорт – был урында мәңге дауам итәсәк батша династияһына ишара.

* 19:6 Мең талант – яҡынса 36 тонна.

* 22:9 Сөләймән – йәһүд телендәге «тыныслыҡ» һүҙе менән ауаздаш.

* 28:11 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

* 28:12 Күңеленән ниәт иткән – был урынды «Алланың Рухы уға күрһәткән» тип тә аңларға була.

• 1:1 Баш 5, Баш 10, Баш 11:10-26
+ 1:27 Баш 17:5, Лк 3:34-36
• 1:28 Баш 25:1-4, Баш 25:12-16, Баш 36:1-19
+ 1:28 Баш 16:15-16, Баш 21:2-3
+ 1:34 Баш 25:25-26, Баш 32:28
• 1:38 Баш 36:20-30
• 1:43 Баш 36:31-39
+ 1:44 Ишғ 34:6, Ишғ 63:1
+ 1:45 Баш 36:15, Әйп 2:11, Зөл 25:13
+ 1:51 Баш 36:40-43
+ 2:1 Баш 29:32-35, Баш 30:6-20, Сығ 1:1-4
+ 2:3 Баш 38, Баш 46:12, Иҫп 26:19-20
+ 2:4 Рут 4:12, Маҫ 1:3
+ 2:5 Рут 4:18
+ 2:6 3 Бат 4:31, Зәб 88:1
+ 2:7 Йуш 7:1, Йуш 7:25
• 2:9 Рут 4:18-22, Маҫ 1:3-6
+ 2:10 Иҫп 1:7, Иҫп 2:3
+ 2:13 1 Бат 16:6-9, 1 Бат 17:13, 1 Йыл 20:7
+ 2:16 2 Бат 2:18

+ 2:17 2 Бат 19:13, 2 Бат 20:9-10, 2 Бат 17:25

+ 2:20 Сығ 31:2
+ 2:21 Иҫп 26:29, Иҫп 32:39
+ 2:22 Иҫп 32:41
+ 2:23 Йуш 13:13, Йуш 13:30
+ 2:24 2 Бат 14:2, 1 Йыл 4:5
+ 2:25 1 Йыл 2:9
+ 2:49 Йуш 15:31, Йуш 15:17
+ 2:50 1 Йыл 2:19
+ 2:53 1 Йыл 4:2

+ 2:55 4 Бат 10:15, Йер 35:2, Йер 35:8, Иҫп 24:21, Хак 1:16

• 3:1 2 Бат 3:1-5, 2 Бат 5:14-16
+ 3:1 1 Бат 25:43, 2 Бат 13:1
+ 3:2 2 Бат 13:37, 2 Бат 15:10, 3 Бат 1:5-6
+ 3:4 2 Бат 2:11, 2 Бат 5:4-5
+ 3:5 1 Йыл 14:4-7, 2 Бат 11:3
+ 3:9 2 Бат 13:1

+ 3:10 2 Йыл 9:31, 2 Йыл 13:1, 2 Йыл 14:1, 2 Йыл 17:1

+ 3:11 2 Йыл 21:1, 2 Йыл 22:1, 2 Йыл 24:1

+ 3:12 2 Йыл 25:1, 4 Бат 15:1, 2 Йыл 26:1, 2 Йыл 27:1

+ 3:13 2 Йыл 28:1, 2 Йыл 29:1, 2 Йыл 33:1
+ 3:14 2 Йыл 33:21, 2 Йыл 34:1
+ 3:15 2 Йыл 36:11, 2 Йыл 36:1, Йер 22:11
+ 3:16 4 Бат 24:8-15, 2 Йыл 36:9-10

+ 3:19 Ғөз 2:2, Ғөз 3:2, Нөх 12:1, Хаг 1:1, Хаг 2:20-23, Зәк 4:6-10

+ 3:22 Нөх 3:29, Ғөз 8:2
+ 4:1 Баш 46:12, 1 Йыл 2:4-7
+ 4:2 1 Йыл 2:53
+ 4:4 1 Йыл 2:50-51
+ 4:5 1 Йыл 2:24
+ 4:13 Йуш 15:17, Хак 1:13, Хак 3:9
+ 4:15 Иҫп 13:6, Иҫп 13:31
+ 4:21 Баш 38:5, Иҫп 26:20
+ 4:24 Иҫп 26:12-14
+ 4:28 Йуш 19:1-9
+ 4:41 2 Йыл 29:1, 2 Йыл 20:1, 2 Йыл 26:7
+ 4:42 Баш 36:8
+ 4:43 1 Бат 15:8, 1 Бат 30:17

+ 5:1 Баш 29:32, Баш 35:22, Баш 49:3-4, Баш 48:15-22

+ 5:2 Баш 49:8-10, Мих 5:2
+ 5:3 Баш 46:9, Сығ 6:14, Иҫп 26:5-6
+ 5:6 2 Йыл 28:20
+ 5:7 Иҫп 32:38
+ 5:9 Йуш 22:9
+ 5:10 1 Йыл 5:19, 1 Йыл 27:31, Зәб 82:7
+ 5:11 Ҡнн 3:10, Йуш 12:5, Йуш 13:11
+ 5:16 Йыр 2:1, Ғмл 9:35
+ 5:17 2 Йыл 27:1, 4 Бат 14:23
+ 5:22 4 Бат 15:29, 4 Бат 17:6
+ 5:23 Ҡнн 3:9, Йыр 4:8, Зөл 27:5

+ 5:26 4 Бат 15:19, 4 Бат 15:29, 4 Бат 17:6, 4 Бат 18:11

• 6:1 Ғөз 7:1-5
+ 6:1 Баш 46:11, Сығ 6:16, Иҫп 26:57
+ 6:2 Сығ 6:18
+ 6:3 Иҫп 26:59, Лев 10:1, Лев 10:12
+ 6:4 Иҫп 25:7
+ 6:8 2 Бат 8:17, 3 Бат 2:35
+ 6:9 3 Бат 4:2
+ 6:12 1 Йыл 9:11, Нөх 11:11
+ 6:14 4 Бат 25:18, Ғөз 7:1, Йер 52:24
+ 6:15 2 Йыл 36:20
+ 6:16 Баш 46:11, Сығ 6:16, Иҫп 26:57
+ 6:18 Сығ 6:18
+ 6:19 Сығ 6:19, 1 Йыл 23:21
+ 6:23 Сығ 6:24
+ 6:31 1 Йыл 16:1-6
+ 6:32 2 Йыл 5:2
+ 6:33 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1
+ 6:39 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1, 2 Йыл 5:12
+ 6:44 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 25:1, 2 Йыл 5:12
+ 6:49 Сығ 30:7, Лев 1:7, Лев 4:20
+ 6:50 1 Йыл 6:4-8
• 6:54 Иҫп 35:1-8, Йуш 21:1-42
+ 6:54 Сығ 6:16-19, Иҫп 3:17-20
+ 6:56 Йуш 14:13
+ 7:1 Баш 46:13, Иҫп 26:23
+ 7:5 Иҫп 1:29
+ 7:6 Баш 46:21, Иҫп 26:38, 1 Йыл 8:1-5
+ 7:13 Баш 46:24-25, Иҫп 26:48-49, Баш 30:7-8
+ 7:14 Иҫп 26:31, Баш 50:23, Иҫп 32:39
+ 7:15 Иҫп 26:33, Иҫп 27:1
+ 7:19 Иҫп 26:32, Йуш 17:2
+ 7:20 Иҫп 26:35-37
+ 7:24 Йуш 16:3, Йуш 16:5
+ 7:26 Иҫп 1:10, Иҫп 7:48
+ 7:27 Иҫп 13:9, Иҫп 13:17
+ 7:29 Йуш 17:11
+ 7:30 Баш 46:17-18, Иҫп 26:44-46
+ 8:2 Баш 46:21, Иҫп 26:38-41, 1 Йыл 7:6-12
+ 8:12 Ғөз 2:33
• 8:29 1 Йыл 9:35-44

+ 8:33 1 Бат 9:1, 1 Бат 14:51, 1 Бат 14:49, 1 Бат 31:2, 1 Йыл 10:2

+ 8:34 1 Бат 14:49, 1 Бат 31:2, 1 Йыл 9:40, 1 Йыл 10:2, 2 Бат 9:12

• 9:1 Нөх 11:1-22
+ 9:1 2 Йыл 36:20
+ 9:2 Ғөз 2:70, Нөх 7:73

+ 9:4 1 Йыл 2:5-6, Баш 38:29, Баш 38:5, Баш 38:30

+ 9:17 Ғөз 2:42, Нөх 7:45
+ 9:20 Иҫп 25:7-13
+ 9:21 1 Йыл 26:2
+ 9:22 2 Йыл 8:14
+ 9:25 4 Бат 11:5
+ 9:27 Иҫп 1:53
+ 9:30 Сығ 30:23-25
+ 9:32 Лев 24:5-9
+ 9:33 Нөх 10:39, Зәб 133:1
• 9:35 1 Йыл 8:29-38
+ 9:39 1 Бат 9:1, 1 Бат 14:51
• 10:1 1 Бат 31
+ 10:1 1 Бат 28:4
+ 10:2 1 Бат 14:49, 1 Йыл 8:33, 1 Йыл 9:39
+ 10:4 Хак 9:54, 2 Бат 1:10
+ 10:9 2 Бат 1:20
+ 10:10 Хак 16:23, 1 Бат 5:2
+ 10:11 1 Бат 11:1-11, 2 Бат 21:10
+ 10:12 2 Бат 21:12
+ 10:13 1 Бат 13:13, 1 Бат 15:23, 1 Бат 28:7
• 11:1 2 Бат 5:1-3, 2 Бат 5:6-10
+ 11:2 1 Бат 18:13, Зәб 77:71
+ 11:3 1 Бат 16:13
+ 11:4 Йуш 15:63, Хак 1:8, Хак 1:21
+ 11:6 2 Бат 8:16

+ 11:8 3 Бат 9:15, 3 Бат 9:24, 3 Бат 11:27, 2 Йыл 32:5

+ 11:9 Эст 9:4
• 11:10 2 Бат 23:8-39, 1 Йыл 27:1-15
+ 11:15 1 Бат 22:1, 2 Бат 5:18
+ 11:18 1 Бат 7:6
+ 11:20 2 Бат 2:18
+ 11:22 Йуш 15:21, 2 Бат 8:18
+ 11:23 1 Бат 17:50
+ 11:26 2 Бат 2:18-23
+ 11:41 2 Бат 11:3-17
+ 12:1 1 Бат 27:6
+ 12:2 Хак 3:15, Хак 20:16
+ 12:8 Ҡнн 33:20
+ 12:15 Йуш 3:15
+ 12:19 1 Бат 29:2-9
+ 12:23 1 Бат 15:28, 1 Бат 16:13, 1 Бат 28:17
+ 12:28 2 Бат 8:17
• 13:1 2 Бат 6:1-11

+ 13:6 Йуш 15:9, Йуш 15:60, 1 Бат 7:1-2, Сығ 25:22

+ 13:9 Иҫп 4:15
+ 13:14 1 Йыл 26:4-5
• 14:1 2 Бат 5:11-16
+ 14:1 3 Бат 5:1
+ 14:4 1 Йыл 3:5-8
• 14:8 2 Бат 5:17-25
+ 14:9 2 Бат 23:13
+ 14:11 Ишғ 28:21
+ 14:15 4 Бат 7:6
+ 14:17 Сығ 15:14-16, Сығ 23:27, Ҡнн 2:25
+ 15:4 1 Йыл 6:16-30
+ 15:11 2 Бат 20:25
+ 15:13 1 Йыл 13:7-11
+ 15:15 Сығ 25:14, Иҫп 7:9
+ 15:16 2 Йыл 5:12, Зәб 150:3-5
+ 15:17 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 6:44
+ 15:19 3 Бат 4:31, Зәб 88:1
+ 15:24 Иҫп 10:8
• 15:25 2 Бат 6:12-19
+ 15:26 Иҫп 23:1, Әйп 42:8

+ 15:29 1 Бат 14:49, 1 Бат 18:20-28, 1 Бат 19:11-17, Зәб 150:4

+ 16:1 1 Йыл 15:1
+ 16:4 1 Йыл 6:31
+ 16:5 1 Йыл 6:39

• 16:7 Зәб 104:1-15, Зәб 95, Зәб 105:1, Зәб 105:47-48

+ 16:8 Ишғ 12:4
+ 16:9 Йер 21:2
+ 16:11 Зәб 23:6, Зәб 26:8
+ 16:12 Зәб 76:12-13
+ 16:14 Ишғ 26:9
+ 16:15 Ҡнн 7:9
+ 16:16 Баш 17:2, Баш 26:3
+ 16:18 Баш 35:11-12
+ 16:19 Ҡнн 7:7, Ҡнн 26:5
+ 16:21 Баш 12:17, Баш 20:3
+ 16:22 Баш 20:7
+ 16:24 Зәб 9:2

+ 16:25 2 Бат 22:4, Зәб 17:4, Зәб 144:3, Сығ 18:11

+ 16:26 Ишғ 44:24, Йер 10:12
+ 16:28 Зәб 28:1
+ 16:31 Ишғ 44:23, Ишғ 49:13, Зәб 92:1
+ 16:32 Зәб 97:7
+ 16:33 Зәб 9:9

+ 16:34 2 Йыл 5:13, 2 Йыл 20:21, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 16:36 Зәб 40:14
+ 16:37 1 Йыл 16:5
+ 16:39 1 Йыл 15:11, 3 Бат 3:4
+ 16:40 Сығ 29:38
+ 16:41 1 Йыл 6:33
+ 16:42 1 Йыл 25:1, Зәб 38:1
• 16:43 2 Бат 6:19
+ 17:1 2 Бат 7:1, 2 Бат 12:1
+ 17:7 1 Бат 16:11-13, Зәб 77:70
+ 17:8 1 Бат 18:14
+ 17:9 Хак 2:14-16, 1 Бат 12:11
+ 17:11 3 Бат 2:10
+ 17:12 3 Бат 8:19
+ 17:13 Зәб 88:27, 2 Кор 6:18, Ғвр 1:5

+ 17:14 Зәб 88:5, Зәб 88:30, Зәб 88:36-37, Зәб 131:12, Ях 7:42

• 17:16 2 Бат 7:18-29
+ 17:20 Сығ 15:11
+ 17:21 Ҡнн 4:7, Ҡнн 26:19, Ҡнн 33:29
• 18:1 2 Бат 8:1-14
+ 18:3 1 Бат 14:47
+ 18:4 Йуш 11:6
+ 18:7 4 Бат 11:10, 2 Йыл 23:9
+ 18:8 3 Бат 7:15-47
+ 18:11 3 Бат 7:51
+ 18:13 Баш 25:23, Баш 27:40, Иҫп 24:18
• 18:14 2 Бат 8:15-18, 2 Бат 20:23-26
+ 18:15 2 Бат 2:13, 1 Йыл 11:6, 3 Бат 4:3
+ 18:16 2 Бат 15:24, 2 Бат 20:25, 1 Йыл 24:3
+ 18:17 2 Бат 23:20, 3 Бат 2:35, 3 Бат 4:4
• 19:1 2 Бат 10
+ 19:1 1 Бат 11:1
+ 19:6 2 Бат 8:3
+ 19:7 Иҫп 21:30, Йуш 13:9, Йуш 13:16
+ 19:11 1 Йыл 18:12
+ 19:13 1 Бат 3:18
+ 19:16 3 Бат 11:23

• 20:1 2 Бат 11:1, 2 Бат 12:26-31, 2 Бат 21:18-22

+ 20:1 2 Бат 11:1, Ҡнн 3:11
+ 20:4 Ҡнн 2:11
+ 20:5 1 Бат 17:7
+ 20:7 1 Бат 16:9, 2 Бат 13:3, 1 Йыл 2:13
+ 20:8 Йуш 11:22
• 21:1 2 Бат 24:1-9

+ 21:1 Әйп 1:6, Зәк 3:1, Маҫ 4:3, 1 Кор 7:5, 1 Тес 3:5, Асл 12:9-10

+ 21:2 Хак 20:1, Иҫп 1:2-4
+ 21:3 Ҡнн 1:11
+ 21:5 Хак 20:17, 1 Бат 11:8
+ 21:6 1 Йыл 27:24
• 21:7 2 Бат 24:10-17
+ 21:8 2 Бат 12:13, 1 Бат 13:13
+ 21:9 1 Бат 22:5
+ 21:13 Зәб 118:156
+ 21:14 Сығ 30:12

+ 21:15 4 Бат 19:35, 2 Йыл 32:21, Ишғ 37:36, Ғмл 12:23, Юнс 3:9

• 21:18 2 Бат 24:18-25
+ 21:22 Иҫп 16:47-48
+ 21:23 3 Бат 19:21

+ 21:26 2 Йыл 3:1, Лев 9:24, Хак 6:21, 3 Бат 18:38

+ 21:29 1 Йыл 16:39, 2 Йыл 1:3
+ 22:1 2 Йыл 3:1
+ 22:2 3 Бат 5:17
+ 22:3 3 Бат 7:47
+ 22:4 3 Бат 5:6
+ 22:5 1 Йыл 29:1
+ 22:7 2 Бат 7:2, 3 Бат 8:17, 1 Йыл 17:1
+ 22:8 3 Бат 5:3, 1 Йыл 28:3
+ 22:9 3 Бат 5:4, 3 Бат 4:24
+ 22:10 2 Бат 7:13-14
+ 22:13 Йуш 1:6, 1 Йыл 28:20
+ 22:18 1 Йыл 23:25
+ 23:1 1 Йыл 29:28
+ 23:3 Иҫп 4:3
+ 23:5 2 Йыл 29:26, Нөх 12:36
+ 23:6 Сығ 6:16, Иҫп 26:57
+ 23:7 1 Йыл 26:21-22
+ 23:8 1 Йыл 29:8
+ 23:12 Сығ 6:18, 1 Йыл 6:18
+ 23:13 Сығ 6:20, Сығ 28:1, Иҫп 6:22-27
+ 23:14 Ҡнн 33:1
+ 23:15 Сығ 18:3-5
+ 23:16 1 Йыл 26:24
+ 23:17 1 Йыл 26:25
+ 23:19 1 Йыл 24:23
+ 23:20 1 Йыл 24:24
+ 23:21 Сығ 6:19, 1 Йыл 23:21
+ 23:22 Иҫп 36:8
+ 23:23 1 Йыл 24:30

+ 23:24 Иҫп 4:3, Иҫп 8:24-25, 2 Йыл 31:17, Ғөз 3:8

+ 23:25 1 Йыл 22:18
+ 23:28 Иҫп 3:6-9
+ 23:31 Иҫп 28:9-15
+ 24:1 Сығ 6:23
+ 24:2 Лев 10:2, Иҫп 3:4
+ 24:3 2 Бат 8:17
+ 24:7 Ғөз 2:36, Нөх 7:39
+ 24:10 Лк 1:5
+ 24:20 1 Йыл 23:13-23
+ 24:23 1 Йыл 26:31
+ 24:31 1 Йыл 25:8, 1 Йыл 26:13, Нөх 11:1

+ 25:1 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 15:17, 1 Йыл 16:42

+ 25:8 1 Йыл 26:13
+ 26:2 1 Йыл 9:21
+ 26:4 1 Йыл 15:18, 1 Йыл 15:21, 1 Йыл 15:24
+ 26:5 2 Бат 6:11, 1 Йыл 13:14
+ 26:8 1 Йыл 16:38
+ 26:13 1 Йыл 25:8
+ 26:15 Нөх 12:25
+ 26:21 1 Йыл 23:7-8
+ 26:24 1 Йыл 23:16
+ 26:25 1 Йыл 23:16
+ 26:26 2 Бат 8:11
+ 26:29 Нөх 11:16
+ 26:30 1 Йыл 27:17
+ 26:31 1 Йыл 24:23, Йуш 21:39, 1 Йыл 6:81
• 27:1 2 Бат 23:8-39, 1 Йыл 11:10-47
+ 27:3 Иҫп 26:19-20
+ 27:5 2 Бат 8:18
+ 27:7 2 Бат 2:18-23
+ 27:11 2 Бат 21:18, 1 Йыл 20:4

+ 27:15 Йуш 15:17, Хак 1:13, Хак 3:9, 1 Йыл 4:13

+ 27:17 1 Йыл 26:30, 1 Йыл 24:3
+ 27:23 Баш 15:5
+ 27:24 1 Йыл 21:6-7
+ 27:31 1 Йыл 5:10, Зәб 82:7

+ 27:33 2 Бат 15:12, 2 Бат 16:20, 2 Бат 15:37, 2 Бат 17:7, 3 Бат 4:5

+ 27:34 1 Йыл 11:6

+ 28:1 1 Йыл 23:2

+ 28:2 Ишғ 60:13, Ишғ 66:1, Зөл 43:7, 2 Бат 7:1, 1 Йыл 17:1

+ 28:3 2 Бат 7:5, 3 Бат 5:3, 1 Йыл 22:8

+ 28:4 1 Бат 16:12-13, 1 Йыл 17:27, Баш 49:8, Зәб 77:68, 1 Йыл 5:2

+ 28:5 1 Йыл 3:1-9, 1 Йыл 14:3-7, 1 Йыл 22:9, 2 Йыл 1:8, 2 Йыл 6:10

+ 28:6 2 Бат 7:13-14

+ 28:9 1 Йыл 29:17, Хик 17:3, 3 Бат 8:39, 2 Йыл 6:30, Ғмл 1:24, 2 Йыл 15:2, Ишғ 55:6, Йер 29:13

+ 28:13 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6
+ 28:18 Сығ 25:20, Зәб 17:11, Зәб 98:1
+ 28:19 Сығ 25:40
+ 28:20 Йуш 1:6, 1 Йыл 22:13
+ 29:1 3 Бат 3:7, 1 Йыл 22:5
+ 29:4 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, Әйп 22:24
+ 29:5 Сығ 25:2
+ 29:8 1 Йыл 23:7-8
+ 29:9 2 Кор 9:7
+ 29:11 Зәб 23:1, Зәб 88:12
+ 29:12 3 Бат 3:13, 2 Йыл 20:6

+ 29:15 Лев 25:23, Зәб 38:13, Зәб 118:19, Әйп 14:2, Зәб 101:12, Зәб 143:4

+ 29:16 Хаг 2:8
+ 29:17 1 Йыл 28:9, Хик 17:3
+ 29:19 1 Йыл 22:14
+ 29:22 3 Бат 1:39, 3 Бат 2:35
+ 29:23 3 Бат 2:12
+ 29:25 2 Йыл 1:1, 3 Бат 3:13, 2 Йыл 1:12
+ 29:27 2 Бат 2:11, 2 Бат 5:4-5, 3 Бат 2:11
+ 29:29 1 Бат 16:13, 2 Бат 7:2, 1 Бат 22:5

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: І Йылъяҙма

Ҡәҙерле уҡыусылар!

І Йылъяҙма

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)